Bota pa kufij bërthamorë! Përfundon “New Start”

New START, i nënshkruar fillimisht në vitin 2010 dhe i zgjatur për pesë vite në vitin 2021, vendoste kufizime mbi arsenalin e armëve bërthamore strategjike të vendosura në gatishmëri nga Shtetet e Bashkuara dhe Rusia. Nuk ka një përkufizim të saktë dhe të dakordësuar ndërkombëtarisht për dallimin mes armëve “strategjike” dhe “jo-strategjike”, por traktati i konsideron strategjike ato sisteme bërthamore që kanë rreze ndërkontinentale, pra që mund të lëshohen nga Europa dhe të godasin Shtetet e Bashkuara, ose anasjelltas.

Marrëveshja e kufizonte secilin shtet në:

1,550 koka bërthamore strategjike të vendosura në gatishmëri
700 sisteme të vendosura lëshimi (avionë bombardues, raketa balistike ndërkontinentale dhe raketa të lëshuara nga nëndetëset)
800 sisteme lëshimi gjithsej, të vendosura dhe jo të vendosura

Meqenëse traktati vlente vetëm për armët strategjike dhe të vendosura në gatishmëri, të dy vendet zotërojnë në total shumë më tepër koka bërthamore. Sipas vlerësimeve të burimeve të hapura, Rusia ka rreth 5,459 koka bërthamore, ndërsa Shtetet e Bashkuara rreth 5,177.

New START parashikonte gjithashtu inspektime të rregullta në terren, pa njoftim të gjatë paraprak, si dhe shkëmbim të dhënash dy herë në vit mes dy vendeve, për të garantuar transparencë dhe besim reciprok.

Lexo edhe:Europa nuk i beson më Amerikës, por varet prej saj. A mund të shkëputet dot?

Pse përfundoi marrëveshja?

Sipas vetë kushteve të traktatit, New START mund të zgjatej vetëm një herë. Kjo do të thotë se skadimi i tij më 5 shkurt 2026 ishte i parashikuar që në fillim. Megjithatë, SHBA dhe Rusia mund të kishin negociuar një marrëveshje të re që do të hynte në fuqi menjëherë pas skadimit të New START.

Në shtator 2025, Rusia sugjeroi që të dy palët të vazhdonin t’u përmbaheshin kufizimeve të New START edhe për një vit tjetër. Presidenti amerikan Donald Trump reagoi fillimisht pozitivisht, por më pas u shpreh disa herë se dëshironte një marrëveshje të re që të përfshinte edhe Kinën dhe nuk tregoi shqetësim për skadimin e traktatit.

Në realitet, New START ishte nën presion prej vitesh. Gjatë pandemisë së COVID-19 në vitin 2020, inspektimet në terren u pezulluan. Më pas, për shkak të përkeqësimit të marrëdhënieve mes SHBA-ve dhe Rusisë pas pushtimit rus të Ukrainës dhe mbështetjes ushtarake amerikane për Kievin, Uashingtoni deklaroi në shkurt 2023 se Rusia nuk ishte më në përputhje me traktatin. Disa javë më vonë, presidenti rus Vladimir Putin njoftoi se Rusia do të pezullonte zbatimin e marrëveshjes, duke refuzuar inspektimet dhe shkëmbimin e të dhënave. Si përgjigje, SHBA vendosi të mos ndajë më disa informacione që parashikonte New START.

Çfarë do të thotë kjo për sigurinë globale?

Edhe nën kufizimet e New START, arsenalet bërthamore të SHBA-ve dhe Rusisë përbënin një kërcënim serioz për njerëzimin. Pa këtë marrëveshje, rreziku i përdorimit të armëve bërthamore rritet, pasi hapet rruga për një garë të re armatimesh. Rritja e arsenaleve bërthamore nuk i shërben interesave të asnjë vendi.

Ndërkohë, detyrimi ligjor për të negociuar çarmatimin bërthamor dhe për t’i dhënë fund garës së armatimeve mbetet në fuqi. Ky detyrim buron nga Traktati për Mospërhapjen e Armëve Bërthamore (NPT), i miratuar në vitin 1968 dhe i zgjatur pa afat në vitin 1995. Konferenca e radhës e rishikimit të këtij traktati do të mbahet në prill-maj në Nju Jork, ku shtetet me armë bërthamore duhet të raportojnë se çfarë progresi kanë bërë në pesë vitet e fundit dhe çfarë planesh kanë për pesë vitet e ardhshme.

Në një klimë ndërkombëtare gjithnjë e më të tensionuar, masat e çarmatimit janë edhe më të domosdoshme. Situata aktuale e pasigurisë globale nuk duhet të përdoret si justifikim për mosveprim, por si arsye për veprim urgjent.

Roli i Traktatit për Ndalimin e Armëve Bërthamore

Traktati për Ndalimin e Armëve Bërthamore (TPNW) luan një rol kyç në këtë periudhë pasigurie. Ai është e vetmja marrëveshje globale në fuqi që ndalon në mënyrë të qartë përdorimin, testimin, zhvillimin dhe prodhimin e armëve bërthamore. Ky traktat dërgon një mesazh të fortë se një garë e re armatimesh bërthamore nuk është vetëm moralisht e papranueshme, por edhe në kundërshtim me ligjin ndërkombëtar për shumicën e vendeve të botës.

Sot, shumica e shteteve janë ose palë, ose nënshkruese të këtij traktati. Çdo vend që i bashkohet TPNW-së i dërgon një sinjal të qartë fuqive bërthamore se janë në anën e gabuar të historisë. Bashkimi me këtë traktat është një hap konkret që çdo shtet mund të ndërmarrë për të shtyrë përpara çarmatimin në këto kohë të rrezikshme.

icanw