Në vitin 2016, Çmimi Nobel për Fiziologji ose Mjekësi iu dha shkencëtarit japonez Yoshinori Ohsumi për zbulimet e tij mbi autofaginë, një proces themelor për jetën e qelizave, por që për dekada me radhë kishte mbetur pak i kuptuar. Autofagia është mekanizmi përmes të cilit qelizat “pastrojnë” veten, duke zbërthyer dhe ricikluar pjesë të dëmtuara, proteina të panevojshme apo struktura të vjetruara. Ky proces i ndihmon qelizat të mbijetojnë, sidomos në kushte stresi ose mungese ushqimi.
Termi “autofagi” vjen nga greqishtja dhe do të thotë “vetëngrënie”. Në thelb, bëhet fjalë për një sistem të brendshëm riciklimi: qeliza rrethon me membranë përbërësit e dëmtuar, i dërgon drejt lizozomeve (një lloj “impianthi pastrimi” brenda qelizës), ku ato shpërbëhen dhe shndërrohen në energji ose materiale të reja për ndërtimin e strukturave të tjera qelizore. Ky proces mund të jetë i përgjithshëm, sidomos gjatë mungesës së ushqimit, ose shumë selektiv, për shembull kur qeliza eliminon organela të dëmtuara apo patogjenë.
Edhe pse autofagia ishte vëzhguar që në vitet ’50 në qelizat e gjitarëve përmes mikroskopit elektronik, për dekada me radhë shkencëtarët nuk e kuptonin se cilat ishin mekanizmat molekularë që e kontrollonin këtë proces. Pikërisht këtu hyn në skenë puna e Yoshinori Ohsumit. Në fillim të viteve ’90, ai nisi të studionte autofaginë në një organizëm shumë të thjeshtë, majanë e bukës (Saccharomyces cerevisiae). Duke përdorur metoda gjenetike, Ohsumi arriti të identifikojë gjenet kyçe që kontrollojnë procesin e autofagisë. Këto gjene, të njohura sot si gjenet ATG (autophagy-related genes), u treguan më pas të ruajtura edhe te organizmat më kompleksë, përfshirë njeriun.
Lexo edhe:Astronauti që thyen çdo barrierë, i pari me aftësi të kufizuara në hapësirë
Zbulimet e bëra në maja u kthyen në një “hartë” molekulare që sot përdoret nga mijëra shkencëtarë në mbarë botën për të studiuar rolin e autofagisë në shëndet dhe sëmundje. U kuptua se autofagia nuk shërben vetëm si një mekanizëm pastrimi, por luan rol në shumë procese jetike: rregullimin e metabolizmit, mbrojtjen nga infeksionet, kontrollin e inflamacionit, parandalimin e dëmtimeve gjenetike dhe madje edhe në mbrojtjen ndaj zhvillimit të tumoreve. Çrregullimet në këtë proces lidhen me një sërë sëmundjesh, përfshirë kancerin, sëmundjet neurodegjenerative si Alzheimeri dhe Parkinsoni, sëmundjet e zemrës dhe proceset e plakjes.
Rëndësia e këtij zbulimi shkon përtej një arritjeje individuale shkencore. Historia e autofagisë është një shembull i qartë se si kërkimi bazë në organizma të thjeshtë, pa një aplikim të drejtpërdrejtë të menjëhershëm, mund të çojë në përparime të mëdha në mjekësi. Siç ka theksuar edhe vetë Ohsumi, studimet e tij në maja kishin si qëllim të kuptonin mekanizmat bazë të jetës, por me shpresën se një ditë këto njohuri do të kishin ndikim edhe në shëndetin e njeriut. Sot, kjo shpresë është kthyer në realitet.
Sot, autofagia shihet si një nga mekanizmat më të rëndësishëm të mirëmbajtjes së shëndetit qelizor. Studiuesit po eksplorojnë mënyra për ta stimuluar ose rregulluar këtë proces përmes barnave apo ndryshimeve në stilin e jetesës, me synimin për të parandaluar ose trajtuar sëmundje të ndryshme. Edhe pse ka ende shumë pyetje të hapura, një gjë është e qartë: zbulimet e Yoshinori Ohsumit kanë hapur një kapitull të ri në të kuptuarit e funksionimit të trupit tonë dhe mënyrës se si qelizat tona përpiqen çdo ditë të qëndrojnë “të pastra” dhe funksionale.
Që nga viti 2015 nxisim shpirtin sipërmarrës, inovacionin dhe rritjen personale duke ndikuar në zhvillimin e një mjedisi motivues dhe pozitiv tek lexuesit tanë. Mbështetja juaj na ndihmon ta vazhdojmë këtë mision.
Na Suporto
