Investimet masive në qendrat e të dhënave po sinjalizojnë një kthesë vendimtare në garën globale të inteligjencës artificiale. Së shpejti, në mos tashmë, avantazhin vendimtar në këtë sektor do ta ketë ai që siguron energji elektrike të qëndrueshme dhe të përballueshme.
Siç argumentonte Albert O. Hirschman në veprën National Power and the Structure of Foreign Trade, fuqia reale e një ekonomie qëndron në aftësinë për të kontrolluar “pikat e bllokimit” që ndikojnë industritë e saj kyçe. Në ekosistemin e AI-së, Shtetet e Bashkuara kanë shfrytëzuar dominimin në dizajnin e çipave duke kufizuar eksportet drejt Kinës, ndërsa Kina ka ushtruar presion mbi SHBA-në përmes kontrollit të materialeve të rralla të tokës, të domosdoshme për prodhimin e çipave, magnetëve dhe komponentëve të tjerë të teknologjisë së avancuar. Por me rritjen e përmasave të industrisë së AI-së dhe varësinë gjithnjë e më të madhe nga fuqia llogaritëse, ngushtica kryesore nuk do të jenë më çipat, por energjia elektrike. Sepse sado qendra të dhënash të ndërtohen, ato nuk vlejnë pa një furnizim të vazhdueshëm dhe ekonomik me energji. Agjencia Ndërkombëtare e Energjisë vlerëson se rreth 20% e kapaciteteve globale të planifikuara të qendrave të të dhënave do të jenë në rrezik deri në vitin 2030, për shkak të bllokimeve në rrjet dhe vonesave në lidhjet energjetike. Ndërkohë, kufizimet në furnizim do të rrisin kostot, të cilat më pas do të reflektohen edhe te familjet dhe bizneset.
Kush do ta dominojë fazën e ardhshme të garës?
Kina ka dhënë një sinjal të qartë përmes zgjerimit masiv të kapaciteteve të prodhimit dhe shpërndarjes së energjisë, me fokus të fortë te burimet e rinovueshme. Sipas Financial Times, investimet kineze në energji të pastër përfshijnë gjithçka: nga energjia diellore dhe hidrocentralet, te infrastruktura që transporton energjinë më të lirë nga zonat e brendshme drejt qendrave bregdetare të kërkesës, duke ulur kostot dhe rritur besueshmërinë. Kina ka investuar gjithashtu fuqishëm në prodhim, duke ulur çmimin e paneleve diellore me rreth 20 herë. Në total, vendi është në gjendje të shtojë 500 gigavat deri në 1 teravat kapacitet energjetik në vit. Për më tepër, politika industriale e planifikuar në mënyrë qendrore është shoqëruar me zbatim të fortë në nivel lokal. Për të kompensuar koston më të lartë të përdorimit të çipave vendas, qeveritë lokale ofrojnë subvencione për energjinë elektrike për qendrat e të dhënave. Nëse këto qendra përdorin çipa të prodhuar në Kinë, fatura e energjisë mund të ulet deri në 50%.
Lexo edhe: Samsung drejt baterisë revolucionare, smartfonë që zgjasin ditë të tëra pa karikim
SHBA: ambicie të mëdha, energji e pamjaftueshme
Në krahasim, përpjekjet e SHBA-së duken më pak bindëse. Sipas Financial Times, Kina instaloi 429 GW kapacitete të reja energjetike në vitin 2024, më shumë se gjashtë herë kapaciteti neto i shtuar në SHBA gjatë së njëjtës periudhë. Ndërkohë që rrjetet amerikane, të planifikuara në mënyrë lokale, përballen me kërkesë të pandërprerë nga qendrat e të dhënave, politika industriale amerikane nuk po i kushton energjisë vëmendjen e duhur.
Për shembull, OpenAI dhe partnerët e saj planifikojnë të ndërtojnë qendra të dhënash që kërkojnë rreth 10 GW kapacitet, një nivel i krahasueshëm me konsumin maksimal veror të energjisë së qytetit të Nju Jorkut. Por ndërsa qendrat e të dhënave mund të ndërtohen për disa vite, studiuesit e Deloitte Research Center for Energy & Industrials theksojnë se ndërtimi i infrastrukturës së transmetimit të energjisë kërkon gati një dekadë.
Këto afate janë në mospërputhje të plotë me ritmin e investimeve private. Një analizë e Bloomberg mbi dhjetëra mijëra pika çmimi tregon shenja tensioni në tregjet energjetike amerikane: në disa rajone pranë qendrave të mëdha të të dhënave, çmimi me shumicë i energjisë është rritur deri në 267% krahasuar me pesë vite më parë. Për të mbajtur ritmin e zgjerimit të planifikuar të qendrave të të dhënave, SHBA do të ketë nevojë për një ristrukturim rrënjësor të politikës energjetike dhe të rrjeteve.
A mund të përfitojë Europa?
Gara nuk kufizohet vetëm mes SHBA-së dhe Kinës. Ajo që mund të frenojë Amerikën, mund të kthehet në mundësi për Europën, e cila po i afrohet fundit të kohës për të siguruar vendin e saj në tryezën globale të AI-së.
Infrastruktura energjetike europiane përbën një aset strategjik në kuptimin e Hirschman-it. Bashkimi Europian zotëron njohuri dhe teknologji të avancuara në energjinë e pastër: më shumë se një e pesta e teknologjive të qëndrueshme në botë zhvillohen në BE. Europa ka gjithashtu kapacitete të thella inxhinierike në pajisje rrjeti dhe magazinim energjie, ndërsa sistemi i saj elektrik është ndër më të ndërlidhurit në botë.
Megjithatë, dekarbonizimi europian është përballur me pengesa serioze. Kostot e larta të energjisë rrezikojnë rritjen ekonomike, ndërsa zgjerimi i prodhimit dhe i rrjeteve po ecën ngadalë. Edhe pse planifikimi bëhet në nivel europian, zbatimi mbetet i fragmentuar në nivel kombëtar. Si pasojë, një projekt mesatar i rrjetit zgjat më shumë se 10 vite, ku gjysma e kohës humbet në procedura lejesh.
Sipas Shërbimit të Kërkimit të Parlamentit Europian, investimet aktuale në rrjet janë vetëm 10–15% e asaj që kërkohet realisht, ndërsa mbi 500 GW projekte offshore mbeten të bllokuara në pritje të lidhjes me rrjetin.
Energjia është çelësi i fazës së ardhshme
Faza e ardhshme e garës së AI-së do të vendoset nga energjia. Kina, duke kombinuar prodhimin vendas të çipave me përmirësimin agresiv të infrastrukturës energjetike, po adreson çdo dimension që ka rëndësi. Ndërkohë, SHBA rrezikon të mbetet e kapur pas avantazhit aktual në dizajnin e çipave dhe modeleve bazë të AI-së, pa parë përpara. Europa, nga ana tjetër, ka potencialin për ta bërë kërkesën energjetike të AI-së më të pastër dhe më të sigurt, por vetëm nëse arrin të përshpejtojë vendimmarrjen dhe zbatimin. Nëse dëshiron të jetë konkurrente reale, edhe ajo duhet të fokusohet seriozisht te energjia.
Vittorio Quaglione është asistent pedagog në Universitetin Bocconi dhe themelues i MOPS, një newsletter mbi makro-financën, teknologjinë dhe politikat publike.
Copyright: Project Syndicate, 2026.
www.project-syndicate.org
Që nga viti 2015 nxisim shpirtin sipërmarrës, inovacionin dhe rritjen personale duke ndikuar në zhvillimin e një mjedisi motivues dhe pozitiv tek lexuesit tanë. Kjo punë që e bëjmë me shumë dashuri nuk ka të paguar. Ne jemi platforma e vetme e cila promovon modelin pozitiv të sipërmarrjes së lirë. Përmes kësaj platforme mbështesim edukimin gjatë gjithë jetës si mjet për zhvillimin personal dhe profesional të brezave. Kontributi juaj do të na ndihmojë në vazhdimin e këtij misioni në gjithë trevat shqipfolëse.
Mund të kontribuoni KETU. Falemnderit.
