Çfarë i bën koha para ekranit trurit të fëmijëve?

Koha para ekranit është kthyer në një nga debatet më të nxehta në rritjen e fëmijëve dhe adoleshentëve. Shpesh, ajo lidhet me pasoja negative si probleme emocionale, sjellore apo vështirësi me gjumin. Nga ana tjetër, figura të njohura të teknologjisë, përfshirë Steve Jobs dhe Bill Gates, kanë deklaruar se kanë kufizuar përdorimin e pajisjeve te fëmijët e tyre.

Megjithatë, një grup i gjerë studimesh të viteve të fundit sugjeron se ndikimi i ekranit nuk është aq i thjeshtë sa paraqitet në diskutimet publike.

A janë realisht të dëmshme ekranet? Shkenca nuk është unanime

Një editorial i British Medical Journal ka kritikuar deklaratat dramatike për dëmin e ekraneve, duke theksuar se ato nuk mbështeten gjithmonë në analiza të plota shkencore. Sipas disa studiuesve britanikë, provat për të lidhur drejtpërdrejt ekranet me pasoja të rënda tek fëmijët janë ende të pamjaftueshme. Profesori i psikologjisë Pete Etchells, i cili ka analizuar qindra studime, argumenton se: “Prova të qëndrueshme dhe të qarta për dëm të drejtpërdrejtë nga koha para ekranit nuk ekzistojnë.” Një analizë e American Psychological Association me 33 studime nga viti 2015–2019 arriti në të njëjtin përfundim: përdorimi i telefonave, rrjeteve sociale dhe video-lojërave kishte rol minimal në problemet e shëndetit mendor. Edhe studimet për dritën blu nuk japin një përgjigje të prerë. Një rishikim i vitit 2024, që analizoi 11 studime ndërkombëtare, nuk gjeti prova të forta se përdorimi i ekranit një orë para gjumit e dëmton gjumin në mënyrë të qëndrueshme.

Lexo edhe: Pa inovacion radikal, Evropa rrezikon të bëhet një ”xhuxh” ekonomik

Pse rezultatet e studimeve janë kaq të ndryshme?

1. Varësia nga vetëdeklarimi

Shumica e studimeve mbështeten tek vetëvlerësimi i fëmijëve për kohën e kaluar para ekranit, gjë që shpesh është e pasaktë.

2. Ngatërrimi i shkakut me korrelacionin

Shumë kërkime gjejnë lidhje mes përdorimit të ekranit dhe simptomave të ankthit ose depresionit, por jo domosdoshmërisht shkakësi. Në disa raste, faktorët kryesorë dalin të jenë:

• vetmia,
• mungesa e aktiviteteve sociale,
• faktorë të mjedisit familjar.

3. Termi “kohë para ekranit” është shumë i gjerë

Studimet rrallë dallojnë mes:

• përmbajtjes edukative,
• komunikimit me miqtë,
• argëtimit të shëndetshëm,
• “doomscrolling” apo përmbajtjes shqetësuese.

Këto përvoja kanë ndikime shumë të ndryshme emocionale dhe njohëse.

Çfarë tregojnë studimet mbi trurin?

Një studim i madh ndërkombëtar me 11,500 skanime truri të fëmijëve 9–12 vjeç nuk gjeti prova se orët e shpeshta para ekranit shkaktonin:

• rënie të mirëqenies,
• dëm të aftësive njohëse,
• apo ndryshime të dëmshme strukturore në tru.

Disa studiues të Oxford University dhe universiteteve të tjera kanë dalë në përfundimin se ekranet nuk e dëmtojnë trurin në mënyrë të qëndrueshme dhe se disa forma të përdorimit të teknologjisë madje mund të rrisin mirëqenien.

Profesor Chris Chambers argumenton: “Nëse truri do të ishte kaq i brishtë ndaj teknologjisë, njeriu nuk do të kishte evoluar deri në këtë pikë.”

Pra, a duhet të kufizohet koha para ekranit?

Shkenca sugjeron një qasje më të balancuar:

• Nuk është vetëm sa kohë kalon një fëmijë para ekranit, por si e kalon.
• Përmbajtja, konteksti dhe shoqëria (vetëm apo me shokët) kanë ndikimin më të madh.
• Elementë si gjumi i mjaftueshëm, aktiviteti fizik dhe ndërveprimi social janë shumë më të rëndësishëm për shëndetin mendor sesa minutat e ekraneve.

Ekranet nuk duhen demonizuar, por përdorimi i tyre kërkon udhëzim, komunikim dhe ekuilibër.

bbc