Shumë njerëz kanë frikë se inteligjenca artificiale mund të shkaktojë një apokalips të vendeve të punës. Edhe këtë vit, takimi i Davosit ngriti alarmin për pasojat që kjo teknologji mund të ketë mbi punësimin, ndërsa njoftimet e fundit për shkurtime vendesh pune në sektorë “white-collar” shihen gjerësisht si shenja paralajmëruese të asaj që mund të vijë.
Por ndikimi më i gjerë i AI te mënyra se si funksionojnë bizneset ka marrë shumë më pak vëmendje. Ndërkohë që shumica e kompanive ende nuk e kanë adoptuar AI-në, sipas sondazheve më të besueshme, përhapja e saj në vijim ka shumë gjasa të shoqërohet me riorganizime të thella të strukturave të kompanive. Arsyeja është se AI është, në thelb, një teknologji informacioni, e cila ndikon drejtpërdrejt në proceset e vendimmarrjes.
Valët e mëparshme të teknologjisë digjitale, që nga vitet ’90 e këtej, i transformuan bizneset në disa mënyra. Përparimet në informatikë dhe komunikim i dhanë hov internetit, i cili u bë i përditshëm dhe i lëvizshëm me ardhjen e smartfonëve dhe rrjeteve pa tel. Këto zhvillime mundësuan kalimin nga prodhimi vertikalisht i integruar te zinxhirët globalë të furnizimit, si dhe nga hierarkitë e forta korporative te organizatat më të sheshta, me më pak nivele vendimmarrjeje. Sigurisht, ndryshimet në politika dhe rregullatore ndihmuan globalizimin e prodhimit dhe rritjen masive të tregtisë ndërkufitare të komponentëve. Por pa inovacionet teknologjike, këto ndryshime nuk do të kishin qenë të mundura.
Një tjetër pasojë e digjitalizimit ka qenë ngritja e modeleve të biznesit në formë platformash, të cilat përdorin algoritme për të ndërmjetësuar mes furnitorëve dhe klientëve, duke ndërtuar rrjete të mëdha logjistike mbi infrastrukturë digjitale. Platformat e drejtuara nga të dhënat dhe algoritmet veprojnë sot në shumë sektorë, shpesh duke dominuar tregjet e tyre, dhe kanë ndryshuar mënyrën se si punojmë dhe konsumojmë.
Pyetja tani është se si do t’i rikonfigurojë më tej AI strukturat e kompanive. Verën e kaluar, në Organizatën Botërore të Pronësisë Intelektuale, Vivek Mohindra, Zëvendëspresident i Lartë dhe këshilltar special i Nënkryetarit dhe COO të Dell Technologies, theksoi se “aftësitë organizative” janë burimi kryesor i avantazhit konkurrues afatgjatë të një kompanie (me zinxhirin e furnizimit si pasuri kryesore jo-materiale për Dell). Por, sipas tij, AI po ndryshon llojin e aftësive që kanë rëndësi dhe po i bën ato më të vështira për t’u matur.
Disa industri duken veçanërisht të ekspozuara ndaj tronditjeve që mund të sjellë AI. Shumë komentues kanë vënë në dukje potencialin e teknologjisë për të automatizuar pozicionet fillestare në fusha si ligji, kontabiliteti dhe financat. Po ashtu, kompanitë teknologjike po përdorin gjithnjë e më shumë modelet e tyre të AI për të ulur kohën dhe koston e zhvillimit të softuerëve, çka sugjeron se në të ardhmen mund të nevojiten më pak programues.
Por nëse hallkat e para të karrierës në kompani dobësohen ose pakësohen, si do të sigurohet që punonjësit e ardhshëm të fitojnë përvojën e nevojshme? Për shembull, ka tashmë prova se përdorimi i AI për të shkruar kod mund të dëmtojë procesin e zhvillimit të aftësive te punonjësit njerëzorë.
Lexo edhe: Shein nën lupën e Brukselit, rrezikon gjoba të rënda për shkelje të rregullave digjitale
AI gjeneruese pritet të ndikojë edhe në strukturën e brendshme të kompanive. Një skenar i mundshëm është vazhdimi i “sheshtimit” të organizatave, duke i lejuar ato të kontraktojnë jashtë gjithnjë e më shumë punë. Sam Altman i OpenAI ka parashikuar madje mundësinë e një “unicorn-i” me një person të vetëm, një startup që arrin vlerë miliarda dollarë falë përdorimit të AI. Agjentët e AI mund të reduktojnë fërkimet në negociatat mes palëve të ndryshme dhe të monitorojnë zinxhirë furnizimi gjithnjë e më kompleksë.
Megjithatë, disa ekonomistë parashikojnë të kundërtën: se AI gjeneruese mund të çojë në ricentralizim të organizatave, sepse do të ketë aftësinë të kapë “njohurinë e heshtur” që është e ngulitur në perceptimin dhe praktikën njerëzore, një lloj dijeje nga e cila varen të gjitha bizneset.
Merrni një shembull të vogël: një inxhinier mirëmbajtjeje në metronë e Londrës kishte kuptuar se rrotat e vagonëve në linjën Victoria kanë nevojë për më shumë lubrifikim, për shkak të kthesave të pazakonta të shtratit të hekurudhës. Kur ai doli në pension, kjo dije u humb dhe trenat në atë linjë filluan të prisheshin më shpesh, sepse rrotat konsumoheshin më shpejt.
Njohuri të tilla “të heshtura” rrallëherë dokumentohen ose mësohen formalisht. Por, nëse ato pasqyrohen në veprimet e përsëritura të punonjësve, aplikacionet e reja të AI mund të jenë në gjendje t’i kapin dhe t’i kthejnë në dije të kodifikuar.
Liderët e biznesit dhe politikëbërësit duhet të ndjekin nga afër ndryshimet organizative që po sjell AI, për të qenë më të përgatitur ndaj transformimeve strukturore që duken të pashmangshme. Një pjesë e rëndësishme e kësaj përpjekjeje është sigurimi që individët të mund të përshtaten më lehtë dhe më me sukses me tronditjet e tregut të punës sesa ndodhi në valët e mëparshme të automatizimit. Duhet pasur kujdes të mos përsëritet reagimi i pamjaftueshëm politik ndaj automatizimit të prodhimit në vitet ’90, i cili la shumë ekonomi të zhvilluara me plagë të thella pas-industriale.
Të qenët të përgatitur do t’i ndihmojë gjithashtu kompanitë ta adoptojnë AI në mënyra që forcojnë aftësitë e tyre organizative dhe rrisin produktivitetin në të gjithë ekonominë. Çdo drejtues kompanie duhet të mendojë seriozisht se si do të integrohet AI gjeneruese në organizatën e tij: si mund të ndryshojë proceset e prodhimit, si mund të shfrytëzojë më mirë njohurinë e heshtur dhe kush duhet të marrë vendimet kryesore.
Ndryshimet strukturore që ekonomitë pritet të përjetojnë gjatë dekadës së ardhshme ka shumë gjasa të jenë po aq dramatike sa ato të së shkuarës së afërt, në mos edhe më të thella. AI do ta transformojë punën, siç e presin shumë. Por duhet të kujtojmë se ajo do të riformësojë edhe vetë peizazhin e biznesit.
Diane Coyle është Profesore e Politikave Publike në Universitetin e Kembrixhit dhe autore e librave “Cogs and Monsters: What Economics Is, and What It Should Be” (Princeton University Press, 2021) dhe “The Measure of Progress: Counting What Really Matters” (Princeton University Press, 2025).
www.project-syndicate.org
Që nga viti 2015 nxisim shpirtin sipërmarrës, inovacionin dhe rritjen personale duke ndikuar në zhvillimin e një mjedisi motivues dhe pozitiv tek lexuesit tanë. Mbështetja juaj na ndihmon ta vazhdojmë këtë mision.
Na Suporto
