Shumica e nxënësve mësojnë se Toka ka një perimetër prej rreth 40,000 kilometrash. Por ajo që nuk mësohet shpesh është se ekonomia globale varet nga vetëm rreth 160 kilometra rrugë detare.
Bllokimi i dy ngushticave të rëndësishme, Ngushticës së Hormuzit dhe asaj të Tajvanit, mund ta kthejë ekonominë botërore pas në kohë. Ndoshta jo deri në “epokën e gurit”, siç është shprehur në mënyrë retorike Donald Trump për Iranin, por të paktën disa dekada mbrapa.
Gjatë javëve të fundit, Irani e ka kthyer Ngushticën e Hormuzit, e cila në pikën më të ngushtë është rreth 34 kilometra, në një zonë tensioni të vazhdueshëm. Trafiku detar ka rënë ndjeshëm, ndërsa anijet qëndrojnë në pritje për shkak të rrezikut nga sulmet me skafe dhe dronë. Kjo ka ngadalësuar ekonominë globale, pasi një pjesë e madhe e naftës dhe gazit të lëngshëm kalon pikërisht nga kjo rrugë.
Por kjo situatë nuk është vetëm një krizë në Lindjen e Mesme. Ajo shihet si një provë reale për një konflikt të mundshëm në Azi, duke i dhënë Kinës një ide se si mund të veprojë ndaj Tajvanit. Ngushtica e Tajvanit, rreth 130 kilometra e gjerë në pikën më të ngushtë, është po aq e rëndësishme, por për mikroçipat.
Kompania TSMC në Tajvan prodhon më shumë se 90% të çipave më të avancuar në botë, të cilët janë “truri” i teknologjive moderne: nga inteligjenca artificiale te avionët luftarakë dhe telefonat inteligjentë.
E shqetësuar për varësinë nga çipat e huaj, SHBA miratoi në vitin 2022 ligjin CHIPS and Science Act për të nxitur prodhimin brenda vendit. Megjithatë, pavarësisht planeve për fabrika të reja, SHBA dhe shumë vende të tjera mbeten ende shumë të varura nga importet. Një bllokadë apo pushtim i Tajvanit nga Kina do të kishte pasoja të mëdha: humbjet globale mund të arrijnë deri në 10 trilionë dollarë. Kjo nuk do të ishte thjesht një krizë ekonomike, por një goditje e rëndë për zinxhirët e furnizimit global.
Nga ana politike, Xi Jinping nuk synon të mbahet mend vetëm për zhvillime ekonomike. Ai kërkon të realizojë një objektiv historik: një Kinë të bashkuar, pa përjashtime, ku Tajvani të jetë pjesë e saj. Kjo do të thoshte përfundimi i një ngërçi që zgjat prej më shumë se 75 vitesh.
Një element kyç në këtë situatë është besueshmëria. Nëse Kina beson se SHBA do të hezitojë të reagojë në rast sulmi ndaj Tajvanit, atëherë rreziku i përshkallëzimit rritet. Nëse një fuqi e madhe nuk arrin të garantojë sigurinë e transportit detar në Hormuz, lind pyetja nëse do të ishte e gatshme të ndërhynte në një konflikt shumë më të madh në Azi.
Në këtë rast, Tajvani nuk duket më si një “fortesë”, por si një pikëpyetje. Në teorinë e lojërave kjo quhet “angazhim i besueshëm”: kundërshtari duhet të besojë se ti do të veprosh, përndryshe gjithë balanca prishet. Historia ka treguar se hezitimi sjell pasoja. Kur Benito Mussolini testoi Lidhjen e Kombeve dhe nuk hasi rezistencë, Adolf Hitler e mori këtë si sinjal. Kur Gamal Abdel Nasser mori Kanalin e Suezit në 1956, fuqitë perëndimore u tërhoqën. Më vonë, Vladimir Putin ndërhyri në Krime pasi SHBA nuk reagoi fort ndaj përdorimit të armëve kimike në Siri nga Bashar al-Assad. Besueshmëria, sapo humbet, është shumë e vështirë të rikthehet.
Sipas autorit, zgjidhja kërkon veprim të fortë dhe të dukshëm. SHBA duhet të sigurojë lirinë e lëvizjes në Ngushticën e Hormuzit përmes mbrojtjes së anijeve, pastrimit të minave dhe neutralizimit të kërcënimeve. Në afat më të gjatë, nevojiten investime në flotë detare, armë precize dhe infrastrukturë energjetike alternative, si tubacione të reja në Lindjen e Mesme dhe Mesdhe. Këto projekte mund të zvogëlojnë varësinë nga pikat kritike si Hormuzi. Zgjedhja, sipas autorit, është e qartë: ose garanton sigurinë e këtyre rrugëve detare, ose rrezikon një përshkallëzim më të madh global. Ndërkohë, Evropa shpesh kritikohet për mungesë angazhimi në mbrojtjen e këtyre interesave, pavarësisht përfitimeve që merr nga tregtia globale.
Në fund, mesazhi është i drejtpërdrejtë: SHBA ka ende fuqinë ushtarake dhe ekonomike për të përballuar sfidat globale. Ajo që po ndodh në Hormuz mund të shihet si një provë. Tajvani mund të jetë testi i vërtetë.
Todd G. Buchholz, ish-drejtor i politikave ekonomike në Shtëpinë e Bardhë gjatë presidencës së George H. W. Bush dhe drejtor menaxhues i fondit investues Tiger, është fitues i çmimit “Allyn Young Teaching Prize” nga Departamenti i Ekonomisë në Harvard University. Ai është autor i librave New Ideas from Dead Economists (Plume, 2021) dhe The Price of Prosperity (Harper, 2016), si dhe bashkautor i muzikalit Glory Ride.
Copyright: Project Syndicate, 2026.
www.project-syndicate.org
Që nga viti 2015 nxisim shpirtin sipërmarrës, inovacionin dhe rritjen personale duke ndikuar në zhvillimin e një mjedisi motivues dhe pozitiv tek lexuesit tanë. Mbështetja juaj na ndihmon ta vazhdojmë këtë mision.
Na Suporto
