Nga Nicole Martens* —Pasojat globale të luftës në Iran tregojnë edhe një herë se për investitorët, lëndët djegëse fosile nuk janë thjesht një ekspozim ndaj një malli tjetër, por një detyrim gjeopolitik. Çmimet e naftës dhe gazit kanë qenë gjithmonë strukturalisht të paqëndrueshme, në mënyrë që ndërprerjet e furnizimit kudo mund të shkaktojnë goditje të menjëhershme ekonomike kudo tjetër. Dhe për shkak se nafta qëndron në qendër të sistemit global të energjisë, kjo paqëndrueshmëri përhapet me shpejtësi në të gjithë sistemin financiar.
Pasojat janë veçanërisht të rënda për ekonomitë afrikane, monedhat e të cilave bien nën presion sa herë që rriten çmimet e naftës. Çdo dollar shtesë për fuçi rrit kostot e importit dhe kufizon hapësirën në valutë të huaj. Randi i Afrikës së Jugut, shilingat e Afrikës Lindore dhe shumë monedha të tjera përballojnë peshën kryesore të këtij tronditjeje.
E njëjta dinamikë zbulon më pas një problem më të thellë për bankat dhe investitorët institucionalë. Edhe pse financimi i lëndëve djegëse fosile shpesh paraqitet si mënyrë për të mbështetur sigurinë energjetike ose zhvillimin ekonomik, në shumë raste ai prodhon efekt të kundërt, duke forcuar varësinë nga një mall global i paqëndrueshëm, çmimi i të cilit ndikohet nga konflikte mijëra kilometra larg.
Implikimet për përgjegjësinë fiduciare* janë të gjera. Administratorët e fondeve, drejtorët dhe menaxherët e aseteve duhet të veprojnë në interesin më të mirë të përfituesve të tyre. Ata janë të detyruar të menaxhojnë rrezikun në mënyrë të kujdesshme dhe të mbrojnë vlerën afatgjatë, çka në praktikë do të thotë ndërtimi i portofoleve që përballojnë goditjet gjeopolitike dhe ndryshimet strukturore ekonomike.
Ekspozimi ndaj lëndëve fosile gjithnjë e më shumë bie ndesh me këtë detyrim. Paqëndrueshmëria që shohim në këtë krizë të fundit nuk është një përjashtim. Është tipar strukturor i sistemit fosil. Çmimet e naftës reagojnë menjëherë ndaj tensioneve gjeopolitike, sanksioneve, ndërprerjeve të transportit dhe paqëndrueshmërisë politike. Investitorët që mbështeten te stabiliteti i tregjeve të energjisë, në fakt po bëjnë një bast mbi qetësi të vazhdueshme gjeopolitike. Kjo nuk është strategji e përgjegjshme apo e qëndrueshme.
Lexo edhe: Shkëlzen Marku: Modeli i gabuar i financimit i mban bizneset kreative të vogla
Konflikti me Iranin nxjerr në pah edhe një rrezik tjetër në rritje: asetet e bllokuara (stranded assets). Shpesh kjo trajtohet si një problem që mund të shfaqet dekada më vonë, me kalimin drejt tranzicionit energjetik. Por ngjarjet e fundit sugjerojnë se rreziku mund të materializohet shumë më herët. Kur çmimet e naftës u rritën ndjeshëm, shumë ekonomi afrikane thjesht nuk mund të përballonin importet. Kostot e energjisë u rritën, ndërmarrjet publike u përballën me vështirësi për të paguar furnitorët dhe qeveritë u vunë nën presion fiskal. Në këto kushte, infrastruktura fosile mund të bëhet ekonomikisht e pashfrytëzueshme shumë përpara përfundimit të jetës së saj të planifikuar.
Një sfidë e lidhur është bllokimi financiar. Shumë banka afrikane të mëdha, përfshirë Standard Bank Group, Nedbank Group dhe FirstRand Limited kanë vendosur tashmë kufizime për ekspozimin ndaj qymyrit dhe naftës deri në vitin 2026. Ndërsa rregulloret klimatike dhe politikat e kreditimit shtrëngohen, investitorët që hyjnë në projekte të reja fosile mund ta kenë të vështirë të dalin prej tyre, pasi do të mbeten të bllokuar në asete jo likuide që askush nuk i dëshiron.
Këto presione shoqërohen me një ndryshim më të gjerë ligjor. Në mbarë botën, institucionet financiare përballen me një kontroll gjithnjë e më të madh mbi rrezikun klimatik dhe përgjegjësinë fiduciare. Rezolutat e aksionarëve sfidojnë gjithnjë e më shpesh financimin fosil, ndërsa paditë klimatike po zgjerohen. Rregullatorët tashmë kërkojnë deklarime të detajuara mbi rreziqet financiare të lidhura me klimën.
Në këtë mjedis, “biznesi si zakonisht” fillon të duket më shumë si neglizhencë sesa si strategji. Sot, detyra fiduciare kërkon që institucionet financiare të marrin parasysh jo vetëm kthimet aktuale, por edhe rreziqet strukturore të tranzicionit energjetik global. Pyetja është nëse drejtorët dhe menaxherët që i injorojnë këto rreziqe po e përmbushin ende detyrën e tyre të kujdesit.
Transparenca mbetet thelbësore. Investitorët nuk mund të menaxhojnë rreziqe që nuk i pranojnë. Megjithatë, deklarimi i ekspozimeve mbetet i pabarabartë. Nëse institucionet financiare nuk mund të matin plotësisht ekspozimin e tyre ndaj lëndëve fosile, ato nuk mund të vlerësojnë si duhet rrezikun në bilancet e tyre.
Por as transparenca nuk mjafton. Detyra fiduciare kërkon veprim mbi informacionin ekzistues. Nëse të dhënat tregojnë se paqëndrueshmëria fosile po destabilizon monedhat dhe portofolet afatgjata, atëherë mbajtja e ekspozimeve të larta ndaj këtij sektori bie ndesh me menaxhimin e kujdesshëm. Kujdesi kërkon rishpërndarje strategjike të kapitalit drejt alternativave më të qëndrueshme.
Energjitë e rinovueshme kanë karakteristikat që investitorët afatgjatë kërkojnë: struktura të parashikueshme kostosh, varësi të ulët nga mallrat globale të paqëndrueshme dhe flukse të qëndrueshme të ardhurash përmes kontratave afatgjata të energjisë. Për ekonomitë afrikane, përfitimi është edhe më i madh, pasi redukton varësinë nga importet e energjisë të çmuara në dollarë amerikanë dhe forcon stabilitetin monetar.
Në këtë kuptim, investimi në energji të rinovueshme është njëkohësisht strategji infrastrukturore dhe mbrojtje financiare. Ai nuk është më “alternativ”, por gjithnjë e më shumë përfaqëson stabilitetin që portofolet institucionale kanë nevojë. Janë lëndët fosile ato që mbartin rrezikun e një basti alternativ.
Institucionet financiare afrikane ndodhen përballë një zgjedhjeje strategjike: ose vazhdojnë të mbrojnë ekspozimin ndaj lëndëve fosile, duke rrezikuar shkeljen e detyrës fiduciare, ose përshpejtojnë rishpërndarjen e kapitalit drejt sistemeve energjetike më të qëndrueshme.
Zgjedhja është e qartë. Bankat dhe investitorët duhet të rrisin financimin për projektet e energjisë së rinovueshme, infrastrukturën e rrjetit dhe tregjet e decentralizuara të energjisë. Këto investime janë në përputhje me interesin e përfituesve, me nevojat afatgjata të infrastrukturës së kontinentit dhe me reduktimin e ekspozimit ndaj goditjeve gjeopolitike.
Kjo krizë është vetëm kujtesa e fundit se paqëndrueshmëria e sistemit fosil nuk është ciklike, por strukturore. Detyra fiduciare gjithmonë ka kërkuar dallimin mes rreziqeve të menaxhueshme dhe atyre të pajustifikueshme. Ky dallim tani është i pashmangshëm.
*Një fiduciar është një person ose organizatë që ka detyrimin ligjor të veprojë në interesin më të mirë të një pale tjetër, duke menaxhuar paratë ose pasurinë e saj me nivel të lartë besnikërie, besimi dhe kujdesi.Shembuj të zakonshëm përfshijnë: administratorët e fondeve (trustees), këshilltarët financiarë, ekzekutorët e trashëgimisë dhe kujdestarët ligjorë.
*Nicole Martens është Drejtoreshë Ekzekutive e Just Share.
Që nga viti 2015 nxisim shpirtin sipërmarrës, inovacionin dhe rritjen personale duke ndikuar në zhvillimin e një mjedisi motivues dhe pozitiv tek lexuesit tanë. Mbështetja juaj na ndihmon ta vazhdojmë këtë mision.
Na Suporto
