Në një përballje të vështirë me një media armiqësore dhe një sistem elektoral të manipuluar, opozita hungareze e udhëhequr nga Péter Magyar ka arritur një fitore të jashtëzakonshme ndaj Viktor Orbán.
Jo vetëm që ka siguruar shumicën, por edhe super-shumicën e nevojshme për të ndryshuar kushtetutën. Ky është një kthesë e fortë, sidomos duke pasur parasysh se Orbán kishte fituar super-shumica në vitet 2014, 2018 dhe 2022, duke e konsoliduar partinë e tij, Fidesz, në institucionet shtetërore dhe në jetën publike.
Tani, Magyar përballet me një sfidë të dyfishtë: të përmbushë premtimet ekonomike që ishin në qendër të fushatës së tij, në një kohë kur Evropa po përjeton një krizë energjetike, dhe njëkohësisht të rikthejë standardet demokratike. Nëse dështon, strukturat e mbetura të Fidesz në qeveri, gjyqësor dhe media do të bëjnë gjithçka për të penguar këtë proces.
Problemi është serioz. Sistemi gjyqësor është i mbushur me emërime të Fidesz, përfshirë edhe kryetarin e Gjykatës së Lartë, i cili ka një mandat të gjatë dhe ndikim të fortë. Edhe institucione të tjera shtetërore janë nën ndikimin e kësaj partie, ndërsa lidhjet me median dhe universitetet i japin asaj një kontroll të thellë në shoqëri.
Megjithatë, përvoja e vendeve të tjera që kanë kaluar prapa në demokraci jep disa mësime. Një prej tyre vjen nga presidenca e Joe Biden. Mësimi i parë është i qartë: veprimi duhet të jetë i shpejtë dhe vendimtar. Në vend që të trajtonte menjëherë shkeljet ligjore të administratës së Donald Trump, ekipi i Biden zgjodhi një qasje shumë të kujdesshme dhe të ngadaltë, duke humbur momentin politik.
Si rezultat, hetimet ndaj Trump u zvarritën dhe nuk u trajtuan çështje të rëndësishme si konfliktet e interesit apo roli i tij në ngjarjet e 6 janarit 2021. Edhe emërimi i një prokurori special erdhi shumë vonë, duke i dhënë mundësi Trump të paraqiste hetimin si ndërhyrje politike.
Një tjetër gabim ishte mënyra si u menaxhua marrëdhënia mes Departamentit të Drejtësisë dhe Shtëpisë së Bardhë, si dhe vendime të mëvonshme që u interpretuan si përdorim politik i drejtësisë. Ideja që veprimi i shpejtë do të dukej partiak doli të ishte e gabuar. Magyar ka mundësinë të mos e përsërisë këtë gabim dhe të vendosë përgjegjësi të qarta për shkeljet e së kaluarës.
Gjykatat janë një fushë kyçe në këtë proces. Vendimet e Gjykatës së Lartë në SHBA treguan se si një sistem gjyqësor i ndikuar mund të pengojë drejtësinë. Historia, si rasti i Franklin Roosevelt në vitet 1930, tregon se ka mënyra për të përballuar këtë situatë, edhe pse ato mund të jenë të diskutueshme.
Ndryshe nga SHBA, Magyar ka një avantazh të madh: një shumicë prej dy të tretash në parlament, që i jep mundësi të ndryshojë kushtetutën. Ndërsa Fidesz e ka përdorur këtë fuqi për të konsoliduar pushtetin, përgjigjja nuk duhet të jetë pasiviteti, por rikthimi i ekuilibrit demokratik.
Hungaria mund të bëhet një rast studimi për pjesën tjetër të botës. Ajo mund të tregojë nëse hetimet dhe ndëshkimet ligjore mund të rrëzojnë mitin se liderët populistë përfaqësojnë “popullin”, dhe nëse është më efektive të theksohet korrupsioni i së kaluarës apo sjellja antidemokratike.
Sigurisht, përvoja e Hungarisë nuk mund të kopjohet lehtësisht nga vende të tjera si SHBA, për shkak të dallimeve institucionale. Por nëse Magyar vepron me vendosmëri për të reformuar institucionet dhe për të larguar pengesat, ai mund të japë një mësim të rëndësishëm për mbrojtjen e demokracisë.
Rënia e Orbán mund të shënojë një moment kthese për demokracinë në nivel global. Megjithatë, sfidat e vërteta sapo kanë filluar. Dhe mënyra se si Hungaria do t’i përballojë ato do të jetë një udhërrëfyes i vlefshëm për shumë vende të tjera.
Aziz Huq është Profesor i së Drejtës në University of Chicago dhe autor i librit The Collapse of Constitutional Remedies (Oxford University Press, 2021).
Copyright: Project Syndicate, 2026.
www.project-syndicate.org
Që nga viti 2015 nxisim shpirtin sipërmarrës, inovacionin dhe rritjen personale duke ndikuar në zhvillimin e një mjedisi motivues dhe pozitiv tek lexuesit tanë. Mbështetja juaj na ndihmon ta vazhdojmë këtë mision.
Na Suporto
