Në qershor të vitit 2023, CEO i OpenAI, Sam Altman, vizitoi Nju Delhin për të takuar sipërmarrës dhe investitorë. I pyetur nëse tre inxhinierë indianë me 10 milionë dollarë mund të ndërtonin diçka të ngjashme me OpenAI, ai u përgjigj prerë: ishte “krejtësisht e pamundur” që startup-et me burime të kufizuara të konkurronin me lojtarët e mëdhenj në zhvillimin e modeleve bazë. Nëntëmbëdhjetë muaj më vonë, startup-i kinez DeepSeek tregoi se një model i avancuar mund të trajnohej me një kosto shumë më të ulët nga sa mendohej në Silicon Valley.
Sigurisht, Altman gaboi duke përgjithësuar strukturën e kostove të Silicon Valley. Por ideja e tij kryesore mbetet e vërtetë: ndërtimi i një industrie digjitale të pavarur është jashtëzakonisht i vështirë.
Kjo pabarazi vazhdon të përcaktojë peizazhin global të teknologjisë. Mes ekonomive të mëdha, vetëm Kina dhe Rusia kanë arritur të krijojnë ekosisteme digjitale relativisht të pavarura nga platformat amerikane. Vende të tjera si India dhe Brazili kanë talent, kapital dhe tregje të mëdha, por nuk kanë arritur të krijojnë të njëjtin nivel autonomie teknologjike.
Arsyeja lidhet me ekonominë e tregjeve digjitale. Kostoja për të shërbyer një përdorues shtesë në një rrjet social, motor kërkimi apo model AI është pothuajse zero. Kjo, së bashku me efektet e rrjetit, krijon monopole natyrore: kush hyn i pari, fiton avantazh të madh dhe e thellon diferencën me kohën.
Në shumicën e rasteve, ky “i pari” është amerikan. Kur një platformë arrin një masë kritike, konkurrenca lokale bëhet shumë e vështirë. Produktet janë falas, kanë më shumë të dhëna dhe janë tashmë pjesë e përditshmërisë së përdoruesve. Në këto kushte, e vetmja mënyrë për të krijuar konkurrencë vendase është të pengosh hyrjen e aktorëve të huaj që në fillim.
Kina e bëri pikërisht këtë, edhe pse jo fillimisht si strategji ekonomike. Në fillim të viteve 2000, fokusi kryesor ishte kontrolli i informacionit, jo ndërtimi i gjigantëve teknologjikë. Në vitin 2009, Google kishte rreth 40% të tregut të kërkimit në Kinë.
Pas trazirave të vitit 2009 në Xinjiang, kontrolli u ashpërsua ndjeshëm. Facebook dhe Twitter u bllokuan, ndërsa YouTube u bë i paarritshëm. Google u tërhoq nga tregu. Kjo krijoi një boshllëk që u mbush gradualisht nga kompani vendase si Tencent dhe Alibaba. Platforma WeChat, e lançuar në 2011, e konsolidoi këtë ekosistem.
Lexo edhe: Mos u gënjeni nga shefi ‘chill’, ky stil drejtimi po i bën punonjësit të largohen
Më pas, kompanitë kineze filluan të ndërtonin edhe vetë teknologjinë bazë, duke zëvendësuar sisteme si ato të IBM apo Oracle. Kjo strategji, e njohur si “de-IOE”, i dha Kinës kontroll më të madh mbi të gjithë zinxhirin teknologjik. Fillimisht erdhi shkalla, pastaj sovraniteti.
Rusia ndoqi një rrugë të ngjashme, por më pak të strukturuar. Platforma si Yandex dhe VKontakte u zhvilluan herët, të ndihmuara edhe nga faktorë gjuhësorë. Më vonë, ligje si ai i vitit 2019 për “internetin sovran” e forcuan këtë pozicion.
Në anën tjetër, India dhe Brazili nuk arritën të krijojnë gjigantë globalë në tregjet e hapura. India prodhoi talente të jashtëzakonshme — si Sundar Pichai dhe Satya Nadella — por jo platforma dominante. Kompani si Flipkart u shitën, ndërsa të tjera nuk arritën të fitojnë ndaj konkurrentëve amerikanë si Uber.
Suksesi më i madh erdhi nga shteti: sistemi i pagesave UPI. Një model i ngjashëm ndodhi në Brazil me Pix, një sistem pagesash i krijuar nga banka qendrore, që arriti përdorim masiv sepse ishte infrastrukturë publike dhe jo produkt privat në konkurrencë direkte.
Brazili krijoi kompani të suksesshme, por shumë prej tyre u blenë nga investitorë të huaj përpara se të arrinin dominim global. Kjo tregon se edhe nëse krijon vlerë, pa kontroll mbi kapitalin, përfitimet mund të largohen jashtë vendit.
Sot, kjo dinamikë po përsëritet në inteligjencën artificiale. Kina ka vendosur kufizime dhe rregulla që u japin hapësirë kompanive vendase si ByteDance të zhvillohen. Ndërkohë, OpenAI kufizoi aksesin në API për Kinën në 2024, duke krijuar më shumë hapësirë për inovacion lokal.
Ndryshe nga kjo, Bashkimi Evropian ka zgjedhur një qasje më të hapur. Produktet amerikane kanë hyrë shpejt në treg, dhe startup-et evropiane duhet të konkurrojnë me kompani që kanë investuar miliarda. Edhe Mistral AI po kërkon rritje përmes partneriteteve, jo konkurrencë direkte.
BE-ja është përpjekur të adresojë varësinë digjitale përmes rregulloreve si GDPR dhe Akti i Tregjeve Digjitale. Por këto nuk krijojnë kushtet që duhen për lindjen e kampionëve vendas. Rregullat mund të ngadalësojnë gjigantët, por nuk e ndryshojnë avantazhin e atyre që kanë hyrë të parët në treg.
Dritarja për të krijuar kampionë digjitalë hapet herët dhe mbyllet shpejt. Kina kufizoi konkurrencën e huaj dhe më pas ndërtoi strategjinë e saj. India kishte talent, por jo mbrojtje. Brazili kishte ide, por jo kontroll mbi kapitalin. Evropa, ndërkohë, fokusohet më shumë te rregullimi sesa te ndërtimi i kushteve për konkurrencë.
Kjo nuk do të thotë që BE-ja duhet të kopjojë Kinën apo Rusinë. Por sovraniteti digjital kërkon një nivel të caktuar preferencash për aktorët vendas. Pa këtë, zgjedhja është e qartë: ose hapje dhe varësi, ose mbrojtje dhe zhvillim i kapaciteteve vendase.
Ajo që Evropa nuk mund të bëjë është të arrijë sovranitet digjital vetëm përmes rregullimit, duke lënë tregun të pandryshuar. Herët a vonë, do t’i duhet të zgjedhë. Ose kjo zgjedhje do t’i imponohet nga të tjerët.
Robin Rivaton është CEO i Stonal, një kompani evropiane teknologjike. Ai gjithashtu shërben si këshilltar për inteligjencën artificiale pranë konfederatës franceze të biznesit MEDEF dhe është bashkëpunëtor i think tank-ut me bazë në Paris Fondapol. Ai është autor i tetë librave.
Copyright: Project Syndicate, 2026.
www.project-syndicate.org
Që nga viti 2015 nxisim shpirtin sipërmarrës, inovacionin dhe rritjen personale duke ndikuar në zhvillimin e një mjedisi motivues dhe pozitiv tek lexuesit tanë. Mbështetja juaj na ndihmon ta vazhdojmë këtë mision.
Na Suporto
