Zëri i Vjosës dëgjohet në botë, aktivistët shqiptarë nderohen me ‘Goldman’

Në një moment historik për Shqipërinë dhe natyrën e saj të egër, aktivistët mjedisorë Besjana Guri dhe Olsi Nika janë nderuar me çmimin ndërkombëtar Goldman për Mjedisin 2025, një vlerësim që shpesh cilësohet si “Nobeli i mjedisit”. Kjo është hera e parë që ky çmim i jepet aktivistëve shqiptarë dhe është një dëshmi e fuqishme se kauzat vendase, kur ndërthuren me pasion dhe këmbëngulje, arrijnë të prekin globin.

Dyshja, që prej një dekade ka udhëhequr betejën për të mbrojtur lumin e fundit të egër në Evropë, Vjosën, nga ndërtimi masiv i hidrocentraleve, arriti ta shndërrojë këtë kauzë në një simbol global të rezistencës për natyrën. Rezultati? Shpallja e Vjosës si Parku i Parë Kombëtar i një lumi të egër në Europë, një precedent historik për mbrojtjen e ekosistemeve ujore në kontinentin e vjetër.

Çdo betejë fillon me një thirrje. E në këtë rast, thirrja për të shpëtuar “Zemrën Blu të Europës” nisi në vitin 2014. Me një ADN krejt të ndryshme, Olsi si biolog dhe ekolog ujor, ndërsa Besjana si punonjëse sociale me talent të jashtëzakonshëm në komunikim publik, ata bashkuan forcat në EcoAlbania për të ndërtuar një lëvizje që do të përfshinte komunitete, shkencëtarë, artistë, politikanë dhe ndërkombëtarë.

Ata ishin zëri i Vjosës në çdo forum, nga fshatrat përgjatë lumit, tek Parlamentet Europiane. Ata ngritën një rrjet të gjerë mbështetjeje, nga komunitetet vendase që nuk ishin informuar për projektet zhvillimore, deri tek personalitete si Leonardo DiCaprio dhe organizata ndërkombëtare si Patagonia, EuroNatur dhe RiverWatch.

Në mars 2023, pas një dekade aktivizëm, sensibilizimi dhe lobimi, qeveria shqiptare shpalli Vjosën Park Kombëtar të një Lumi të Egër, duke mbrojtur ligjërisht 270 kilometra të lumit dhe degëve të tij, një hap i rëndësishëm jo vetëm për Shqipërinë, por edhe për Europën.

Aktivistët e konsiderojnë këtë si një model të ri për mbrojtjen e natyrës. Tani fokusi është në zbatimin e planit të menaxhimit dhe mbrojtjen e degëve si Shushica, që rrezikon devijimin e ujërave.

Për aktivistët çmimi Goldman nuk është fundi i punës me Vjosën, por është një motivim i ri.

Çmimi Goldman, një platformë globale për heronjtë lokalë

I themeluar në vitin 1989 nga filantropët Richard dhe Rhoda Goldman në San Francisko, çmimi jepet çdo vit për aktivistë nga gjashtë kontinente që kanë kontribuar në mënyrë të jashtëzakonshme për ruajtjen e mjedisit dhe komunitetit të tyre. Deri më sot, janë nderuar 233 aktivistë nga 98 vende, ndër ta 106 gra, duke krijuar një rrjet të fuqishëm global.

Në ceremoninë e këtij viti, Jennifer Goldman Wallis, nënkryetare e fondacionit, tha: “Në një botë të mbushur me problematika, këta udhëheqës janë shpresë, janë zgjidhja.”

Pse kjo fitore është edhe një mundësi për Shqipërinë?

Në një kohë kur ekonomia dhe zhvillimi shpesh shihen në konflikt me natyrën, Besjana dhe Olsi kanë treguar se ekziston një rrugë e tretë, ajo e bashkëjetesës. Vjosa është jo vetëm një thesari natyror me mbi 1,175 specie dhe habitate për kafshë të rrezikuara si ngjala europiane, por edhe një mundësi reale për zhvillim të qëndrueshëm, ekoturizëm dhe krenari kombëtare.

Për një vend si Shqipëria, që shpesh perceptohet si e vogël për të ndikuar në çështje globale, çmimi “Goldman” është një përgënjeshtrim i fuqishëm. Ai dëshmon se idetë e mëdha mund të lindin në brigjet e Vjosës po aq sa në sallat e OKB-së.

Nderimi i Besjana Gurit dhe Olsi Nikës nuk është thjesht një çmim personal, por një triumf kolektiv për të gjithë ata që besojnë në fuqinë e natyrës, të komuniteteve dhe të qëndresës. Vjosa është ende e lirë dhe falë tyre, edhe zëri i Shqipërisë në arenën ndërkombëtare është më i fuqishëm se kurrë më parë.