Deri pak vite më parë, emri i Esat Likajt ishte pothuajse i panjohur. Sot, ai është një nga figurat më të përfolura në industrinë e pasurive të paluajtshme në Zvicër. Në zyrën e tij në Bahnhofstrasse, në zemër të Cyrihut, sipërmarrësi rrëfen se si ndërtoi një grup kombëtar imobiliar duke nisur me vetëm 8.000 franga zvicerane kapital fillestar, çfarë planesh ka për të ardhmen, dhe çfarë dëshiron të lërë pas.
Cyrih, Bahnhofstrasse, paradite vonë. Jashtë dritareve kalojnë tramvajet, bankierët nxitojnë drejt Paradeplatz-it, ndërsa turistët ndalojnë para vitrinave luksoze. Brenda zyrës së LIKA Group, Esat Likaj rrallëherë qëndron ulur. Herë i përkulur mbi një plan ndërtimi në Zvicrën Qendrore, herë para një ekrani interaktiv ku shënon shifra dhe skicon plane banimi. Portofoli i grupit të tij nuk është vetëm i gjerë dhe i larmishëm, është në lëvizje të vazhdueshme. “Këtu tashmë po ndërtojmë,” thotë ai duke treguar një fotografi. “Këtu jemi në pritje të lejes, këtu jemi në bisedime të avancuara.” Ulet për pak çaste – vetëm për t’u ngritur sërish, sapo i vjen në mendje një tjetër shembull.
Likaj nuk është një emër i vjetër i industrisë. Sipërmarrësi me origjinë nga Kosova u shfaq në skenën imobiliare zvicerane vetëm pak vite më parë, dhe brenda një kohe të shkurtër arriti të bëjë emër. Për rreth dhjetë vjet, ai e ka shndërruar një kompani të thjeshtë skelash në një platformë të integruar imobiliare, aktive sot në të gjithë Zvicrën: LIKA Group zhvillon, ndërton dhe menaxhon projekte banimi në Midland, apartamente për qëndrime afatgjata, prona luksoze në Liqenin e Cyrihut, ndërtesa komerciale pranë Aeroportit të Cyrihut, si dhe resorte e projekte hotelerie në Davos dhe Engadin. Në vitet e fundit, kompania ka realizuar mbi 80 projekte me më shumë se 200 ndërtesa, të shpërndara në mbi dhjetë kantone.
Likaj përfaqëson një prirje më të gjerë: një brez zhvilluesish privatë që nisin në segmente më të vogla – si banesat në Midland – dhe gradualisht hyjnë në projekte ku flitet për dhjetëra miliona franga, procese lejesh që zgjasin me vite dhe toka politikisht të ndjeshme. Mundësitë janë të qarta: rritje e popullsisë, kërkesë e vazhdueshme për banim dhe kapital që derdhet në pasuri të paluajtshme. Nuk është rastësi që tregu imobiliar zviceran ka shënuar rritje të qëndrueshme prej vitesh, me norma vjetore në përqindje të ulëta njëshifrore, siç tregojnë edhe analizat e UBS. Por rreziqet janë po aq reale: çmime shumë të larta të tokës dhe faza planifikimi e lejesh që mund të zgjasin me vite dhe ta çojnë një kompani të re në kufijtë e mbijetesës.
Lexo edhe: Eyebot, roboti që premton test të saktë të shikimit për vetëm 3 minuta!
Likaj ka mësuar ta pranojë këtë logjikë – dhe të kthejë vështirësitë në avantazh përmes këmbënguljes dhe aftësisë. “Të synosh suksesin është shumë e rëndësishme për mua,” thotë ai. “Kam blerë parcela në vende që dukeshin të pamundura dhe i kam rinovuar me shumë përkushtim.” Megjithatë, pavarësisht suksesit, ai nuk ka ndërmend të ngadalësojë. Synimi është ambicioz: një ditë të kalojë pragun e një miliard frangave. Por mbi të gjitha, ai dëshiron të japë diçka mbrapsht.
“Jam jashtëzakonisht mirënjohës ndaj Zvicrës për gjithçka që më ka mundësuar.”
Historia e Likajt nuk nis në Cyrih, por në Kosovë. Në vitet ’50, gjyshi i tij themeloi një biznes të lëndës drusore; pas luftës së Kosovës, babai dhe xhaxhallarët e rindërtuan kompaninë. Pikërisht aty Esati i ri mëson bazat e tregtisë, marzheve dhe sipërmarrjes. Pas një diplome bachelor në menaxhim dhe teknologji informacioni në Prishtinë, ai vazhdon me një diplomë në gjuhën angleze në American University në Bullgari dhe më pas përfundon masterin në International Marketing & Management në University of East London. Gjatë atyre viteve, udhëton shpesh drejt Zvicrës, ku njeh edhe bashkëshorten e tij të ardhshme. Pas studimeve, vendoset përfundimisht në Zvicër – por përballet me vështirësi: nuk arrin të gjejë një punë të përshtatshme.
Nga nevoja, themelon një kompani skelash në Zug, LIKA AL GmbH – një hyrje klasike në industrinë e ndërtimit, larg zhvillimit imobiliar dhe financimit. Në vitin 2013 ndodh kthesa: Likaj pëson një aksident të rëndë në punë. Rikuperimi zgjat dhe i ndryshon perspektivën. Pikërisht atëherë lind ideja për t’u futur në zhvillimin e pasurive të paluajtshme.
“Pronën time të parë e bleva në vitin 2014 në Schöftland, në kantonin Aargau,” thotë ai. “Në atë kohë kishim vetëm rreth 8.000 franga kapital.” Nuk ishte një pronë prestigjioze, por një marrëveshje e vogël në periferi të Midland, e kombinuar me një parcelë në Oberentfelden. Prona blihet, rinovohet dhe rishitet. Për Likajn, ishte më shumë një test sesa një moment emocional: të nisësh i vogël, të krijosh vlerë, të shesësh dhe të riinvestosh.
Blerje të tjera pasojnë në vitet 2015 dhe 2016. Së bashku me një partner biznesi, ai blen toka, rinovon prona dhe kupton se sa shumë vlerë krijohet përmes cilësisë dhe shpejtësisë së ekzekutimit. Në këtë fazë, Likaj fillon të bashkojë shërbimet: skela, shërbime ndërtimi, rinovime dhe më pas zhvillim të brendshëm. Qëllimi: të mbajë brenda grupit sa më shumë hallka të zinxhirit të vlerës, që përndryshe do të shkonin si tarifa tek palë të treta.
Suksesi i parë i madh vjen në vitin 2017, me blerjen në ankand të një ish-kompleksi industrial – një pronë me përdorim të përzier, që kombinonte hapësira fabrike, zyra dhe banimi – për 2.6 milionë franga. Brenda tetë muajsh, kompleksi rinovohet dhe ripozicionohet. Për Likajn, ky projekt konfirmon qasjen e tij: shpejtësia nuk do të thotë domosdoshmërisht kompromis në cilësi, nëse planifikimi, financimi dhe zbatimi janë të menaxhuara ngushtë.
Paralelisht, forcohet edhe një shtyllë e dytë: zhvillimet rezidenciale në Midland. Në Aargau, LIKA Group zhvillon ndërtesa multifamiljare (Birrhard) si dhe një kompleks apartamentesh për qëndrime afatgjata nën markën “La Maison Suisse” (Döttingen). Këto projekte kanë ndikim afatgjatë, pasi krijojnë strehim për ata që udhëtojnë çdo ditë mes Cyrihut, Aarau-t, Olten-it apo Baden-it, në kërkim të alternativave më të përballueshme.
Gradualisht, fokusi zhvendoset. Nga Midland, LIKA hyn në rajone ku parcelat janë të rralla dhe pritshmëritë shumë të larta: në Goldach, në Liqenin e Konstancës, po ndërtohen 24 apartamente direkt buzë ujit; në Paradiso pranë Luganos, po realizohet projekti “Butterfly” me apartamente moderne dhe hapësira komerciale; ndërsa në Celerina, pranë St. Moritz-it në Engadin, planifikohet një ndërtesë banimi me dymbëdhjetë shtëpi të dyta ekskluzive.
“Pronën time të parë e bleva në vitin 2014 në Schöftland, në kantonin Aargau. Në atë kohë kishim vetëm rreth 8.000 franga kapital.” – Esat Likaj
Një nga projektet më kërkuese ndodhet në Davos: në territorin e ish-klinikës Thurgauisch-Schaffhausische Höhenklinik po zhvillohet një projekt hotelerie me hotel, rezidenca, spa dhe qendër wellness, i plotësuar me shtëpi të dyta.
“Davos është shembulli tipik se sa gjatë mund të zgjasë sot marrja e lejeve të ndërtimit,” thotë Likaj. “Në total flasim për gjashtë vite vetëm për leje.” Kapitali mbetet i bllokuar për një periudhë të gjatë dhe parashikueshmëria është e kufizuar.
“Për zhvilluesit e rinj, kjo mund të jetë ekzistenciale. Nëse pret katër ose pesë vjet për një leje dhe ndërkohë ndryshojnë normat e interesit ose tregu, mund të përfundosh shumë shpejt në faliment.”
Si përgjigje, LIKA Group është ndërtuar gradualisht si një platformë që mbulon sa më shumë faza të ciklit imobiliar: nga zhvillimi dhe ndërtimi, deri te menaxhimi i pronave. Paralelisht, grupi është aktiv edhe në zgjidhje energjetike dhe koncepte qëndrimi afatgjatë përmes kompanive si New Green Energy dhe La Maison Suisse.
“Nëse i delegon të gjitha jashtë, humb kohë dhe kontroll,” thotë Likaj. “Standardi im është të kemi gjithçka të strukturuar brenda, që të lëvizim shpejt pa humbur cilësi.” Fokusi strategjik mbetet Zvicra gjermanofolëse, me Ticino-n si treg të dytë dhe prioritete të përzgjedhura në Zvicrën frankofone si treg të tretë.
Emri i LIKA Group tashmë qarkullon gjerësisht në industri: në prezantimet e kompanisë figurojnë bashkëpunime me emra të njohur të arkitekturës si Tilla Theus, Markus Hotz, Aebi & Vincent apo Kalfopoulos Architekten; si dhe me kompani konsulence si Deloitte, PwC apo JLL, dhe shtëpi brokerimi si CBRE apo Wüst und Wüst.
Likaj e thotë hapur se dëshiron të bëhet i pasur – por jo vetëm për vete.
“Nëse ndërton diçka, nuk ka kuptim nëse përfiton vetëm ti. Duhet të krijosh një sistem ku edhe të tjerët të mund të pasurohen.” I pyetur pse qëndroi në Zvicër, edhe pse profili i tij do të funksiononte edhe në Londër apo Dubai, ai përgjigjet pa hezitim:
“Sepse Zvicra ofron një kombinim që rrallë e gjen diku tjetër: stabilitet, kërkesë, kapital. Prej vitesh të gjithë thonë se tregu imobiliar do të shembet – dhe megjithatë kërkesa vazhdon të rritet.”
Ai sheh paralele edhe kur flet për zgjerime të mundshme. SHBA-ja, Londra dhe mbi të gjitha Emiratet e Bashkuara Arabe janë në listën e tij.
“Në disa aspekte, Emiratet më kujtojnë Zvicrën,” thotë ai. “Imigracion i fortë, plane zhvillimi afatgjata, një vizion i qartë se çfarë duhet ndërtuar. Dhe sërish, shumë thonë se tregu do të bjerë.”
Sot, ai i vlerëson këto hapa ndryshe nga disa vite më parë. Atëherë mjaftonte intuita – sot çdo zgjerim analizohet në detaje, me skenarë të ndryshëm. Kush ka kaluar një aksident serioz, e llogarit ndryshe rrezikun.
Kur flet për rrugëtimin e tij, një fjali i kthehet shpesh:
“Nëse qëndron në fshat, mbetesh në fshat – nëse do të rritesh, duhet të largohesh prej tij.” Është edhe një mesazh për ata në industri që veprojnë në tregje të ngushta dhe hezitojnë të marrin hapa më të mëdhenj.
Në të njëjtën kohë, Likaj i qëndron besnik një parimi: kontrolli. Prandaj edhe integrimi vertikal dhe vendimi për të konsoliduar strukturën e holdingut LIKA në Risch, duke e ndërtuar grupin gradualisht dhe jo vetëm projekt pas projekti.
“Në fund të fundit, unë jam një sipërmarrës,” thotë Likaj. “Dua të formësoj gjëra, jo thjesht t’i menaxhoj.” Fjalia duket si një koment anësor, por përmbledh qartë pozicionin e tij: ai e sheh veten më pak si një investitor klasik që shpërndan kapital dhe më shumë si një zhvillues që ndryshon vende reale.
Aksionet janë 100% në pronësi të familjes Likaj – dhe kështu pritet të mbeten. Vetëm në nivel projektesh ai mund të imagjinojë më shumë bashkëpunim me bashkë-investitorë në të ardhmen. Por edhe atëherë, struktura duhet të jetë e përshtatshme. Nëse do ta arrijë një ditë ligën e lartë, mbetet e hapur.
E vetmja gjë e sigurt është se ngritja e tij nuk vjen më “nga hiçi”. Pas adresës në Bahnhofstrasse qëndrojnë tashmë dhjetëra projekte, rrjete partnerësh dhe një ekip që menaxhon kantiere dhe prona në të gjithë Zvicrën. Për vetë Likajn – i cili dikur nisi në Schöftland me 8.000 franga – kjo është vetëm një fazë e ndërmjetme: “Kam ndjesinë se jemi vetëm në fillim.”
Që nga viti 2015 nxisim shpirtin sipërmarrës, inovacionin dhe rritjen personale duke ndikuar në zhvillimin e një mjedisi motivues dhe pozitiv tek lexuesit tanë. Kjo punë që e bëjmë me shumë dashuri nuk ka të paguar. Ne jemi platforma e vetme e cila promovon modelin pozitiv të sipërmarrjes së lirë. Përmes kësaj platforme mbështesim edukimin gjatë gjithë jetës si mjet për zhvillimin personal dhe profesional të brezave. Kontributi juaj do të na ndihmojë në vazhdimin e këtij misioni në gjithë trevat shqipfolëse.
Mund të kontribuoni KETU. Falemnderit.
