Dje u publikua një prej raporteve më të rëndësishme të vitit për ekonominë inovative të vendit. Raporti i parë i detajuar i ekosistemit të startupeve shqiptare, krijuar nga Startup Genome, ka analizuar Shqipërinë krahasuar me ekosisteme që ndodhen në të njëjtën fazë aktivizimi si:Nur Sultan, Estonia, Malta, Kazakistan, Beograd, Luksemburg.
Gjetjet janë, në përgjithësi pozitive për Shqipërinë, duke treguar një ekosistem të ri, të ri në moshë, por që po rritet më shpejt se vendet e krahasimit.
Eventi i lançimit të raportit u hap me fjalën përshëndetëse të znj. Delina Ibrahimaj, Ministre e Shtetit për Ekonominë dhe Inovacionin, e cila theksoi rëndësinë e këtij raporti si një instrument strategjik për zhvillimin e mëtejshëm të ekosistemit të inovacionit në Shqipëri. Ajo nënvizoi se ky publikim vjen në një moment kyç për vendin, ku politikat e reja, investimet në teknologji dhe mbështetja për sipërmarrjen po krijojnë kushtet për një transformim të qëndrueshëm ekonomik. Pas ministres, fjalën e mori Stephan Kuester, Partner i Startup Genome, i cili prezantoi gjetjet kryesore të analizës dhe vuri në dukje se Shqipëria është në një pikë të favorshme për të rritur ndikimin e saj në hartën globale të inovacionit, duke kombinuar një popullsi të re, talent teknik konkurrues dhe një ekosistem që po konsolidohet me shpejtësi.
1. Ekosistem i drejtuar nga të rinjtë
Shqipëria po formëson një ekosistem inovacioni të drejtuar fuqishëm nga të rinjtë. Sipas raportit, mosha mesatare e themeluesve shqiptarë është vetëm 33 vjeç, një nga më të ulëtat krahasuar me ekosistemet e tjera të analizës, duke e vendosur vendin në kategorinë e atyre që konsiderohen “youth-driven innovation hubs”. Aktualisht numërohen rreth 420 startupe aktive në Shqipëri, ndërsa 68% e themeluesve janë mbi 30 vjeç, një shpërndarje që krijon një kombinim interesant mes energjisë së brezit të ri dhe përvojës së profesionistëve më të konsoliduar. Ky miks moshash duket të jetë një nga pikat më të forta të ekosistemit, duke gjeneruar një dinamikë zhvillimi që është njëkohësisht e shpejtë, e guximshme dhe e mbështetur mbi ekspertizë reale.
2. Shqipëria ka nivel të lartë të themelueseve femra – 37%
Shqipëria shfaqet si një ndër ekosistemet më të balancuara në rajon përsa i përket përfaqësimit gjinor në sipërmarrje. Sipas raportit, 37% e startupeve në vend kanë një themeluese femër, një përqindje dukshëm më e lartë se mesatarja globale dhe më e lartë se pothuajse të gjitha ekosistemet e krahasimit. Ky është një nga treguesit më të fortë të studimit, që reflekton efektin e programeve të fuqizimit, kulturës gjithpërfshirëse dhe rolit të konsoliduar të komuniteteve të grave në inovacion. Përfaqësimi i lartë i grave në themelimin e startupeve tregon se Shqipëria po ndërton një ekosistem ku diversiteti nuk është vetëm aspiratë, por realitet që po jep rezultate të prekshme.
3. Startupet shqiptare kanë ekipe më të vogla themeluese
Startupet shqiptare dallohen edhe për strukturën e ekipeve të tyre themeluese, e cila rezulton më kompakte se mesatarja globale. Numri mesatar i themeluesve për startup është 1.9, ndjeshëm më i ulët krahasuar me ekosistemet e tjera, ndërsa vetëm 41% e kompanive të reja kanë dy ose tre themelues, një përqindje që në vende të tjera varion nga 58% deri në 67%. Kjo dinamikë tregon se në Shqipëri ekziston një kulturë e fortë e themeluesve “solo”, individë që nisin dhe mbajnë mbi vete pjesën më të madhe të procesit sipërmarrës. Megjithatë, të dhënat nënvizojnë edhe nevojën për një model bashkëthemelimi më të balancuar, i cili do të sillte më shumë diversitet aftësish, ekspertizë teknike dhe kapacitet menaxherial, duke forcuar në mënyrë të qëndrueshme rritjen dhe qëndrueshmërinë e startupeve shqiptare.
4. Shqipëria ka akses konkurrues në talent teknik
Shqipëria rezulton të ketë një akses konkurrues në talent teknik, një element kyç për rritjen e një ekosistemi inovacioni. Sipas raportit, 51% e themeluesve deklarojnë se kanë akses në inxhinierë me eksperiencë, ndërsa 75% thonë se arrijnë të sigurojnë talente të orientuara drejt rritjes dhe zhvillimit të biznesit. Këto përqindje janë më të larta se në shumë ekosisteme të maturuara, duke treguar se Shqipëria po krijon një avantazh të rëndësishëm konkurrues në aspektin e burimeve njerëzore. Ky potencial i lartë teknik jo vetëm që i jep startupeve mundësinë të ndërtojnë produkte cilësore, por edhe krijon bazën e nevojshme për të konkurruar në tregje më të mëdha dhe për të përshpejtuar ciklin e rritjes së tyre.
5. Pagat konkurruese krijojnë avantazh në “runway”
Edhe pse pagat për inxhinierët e software-it në Shqipëri janë më të ulëta krahasuar me vendet e tjera të krahasimit, kjo shndërrohet në një avantazh strategjik për startupet vendase. Kostoja më e ulët e punës u jep atyre mundësinë të ndërtojnë produkte teknologjike me buxhete më të përballueshme dhe të zgjerojnë ekipet pa presionin financiar që përjetojnë startupet në ekosistemet me kosto të larta, si Malta, Beogradi apo Nur Sultani. Megjithatë, raporti vëren se kjo përparësi nuk shoqërohet me të njëjtin nivel të financimeve, një faktor që ndikon drejtpërdrejt te gjatësia e “runway”-t. Për Shqipërinë, kapitali i siguruar zgjat mesatarisht vetëm 3.9 muaj, ndërsa në Serbi arrin deri në 19.3 muaj, kryesisht falë financimeve shumë më të mëdha. Kjo krijon kontrastin mes kostove të ulëta si avantazh dhe mungesës së investimeve si sfidë kryesore për rritjen e shpejtë dhe të qëndrueshme të startupeve shqiptare. Mesazhi: Kosto të ulëta → avantazh në ndërtimin e produkteve → por mungojnë investimet e mëdha.
6. Funnel-i i financimit: i fortë në fazat e hershme, i dobët në follow-on
Raporti evidenton se Shqipëria paraqet një performancë të qëndrueshme në fazat e hershme të financimit, ku aktiviteti është krahasueshëm me ekosistemet e tjera rajonale. Startupet arrijnë të sigurojnë mbështetje në fazat përgatitore dhe në raundet seed, çka tregon se ekosistemi po krijon mekanizma të mirëfilltë aktivizimi dhe gjenerimi të ndërmarrjeve të reja. Megjithatë, kur vjen momenti për të kaluar në fazat e rritjes, konkretisht në Series A dhe Series B, performanca bie dukshëm. Kjo rënie është një sfidë e njohur në rajon, por duket më e theksuar në Shqipëri, duke lënë të qartë boshllëkun midis mbështetjes fillestare dhe kapitalit të nevojshëm për zgjerim të vërtetë. Pa një zinxhir të qëndrueshëm financimi në fazat pasuese, shumë startup-e shqiptare mbeten të kufizuara në potencialin e tyre dhe i drejtohen tregjeve të huaja për investime të mëdha, duke dobësuar aftësinë e ekosistemit lokal për të prodhuar histori suksesi në shkallë globale.
7. ESO Programs: mbështetje e mirë, por kërkesë e madhe për mentorim
Raporti tregon se programet mbështetëse të ekosistemit, inkubatorët, akseleratorët dhe nismat komunitare, vlerësohen pozitivisht nga themeluesit shqiptarë, me mbi gjysmën e tyre që shprehen të kënaqur me mundësitë aktuale. Megjithatë, kënaqësia nuk përkthehet domosdoshmërisht në mjaftueshmëri. Kërkesat më të shpeshta dhe më urgjente të identifikuara lidhen me mentorimin e specializuar, një element që mungon dukshëm në tregun shqiptar. Themeluesit shprehin nevojë të fortë për udhëzime praktike nga profesionistë me përvojë të drejtpërdrejtë në ndërtimin e produkteve, zhvillimin teknologjik dhe rritjen ndërkombëtare. Po ashtu, kërkohet qasje më e mirë në ekspertizë teknike dhe në burime financiare, pasi shumë prej programeve aktuale ofrojnë kryesisht trajnime të përgjithshme dhe jo mbështetje të thellë në sfidat kritike të rritjes së një startupi. Këto boshllëqe tregojnë se, edhe pse infrastruktura mbështetëse ekziston, ekosistemi shqiptar ka ende hapësirë të madhe për profesionalizim dhe specializim më të avancuar.
8. Startupet shqiptare përqendrohen te tregu lokal dhe rajonal
Raporti vë në dukje se shumica e startupeve shqiptare mbeten të fokusuara kryesisht në tregun lokal dhe atë rajonal, me vetëm një numër të vogël prej tyre që synojnë në mënyrë serioze tregjet jashtë kontinentit. Ky orientim gjeografik, ndonëse praktik në fazat e para të zhvillimit, kufizon potencialin e rritjes së shpejtë dhe redukton mundësinë e tërheqjes së investimeve të mëdha ndërkombëtare. Si rezultat, Shqipëria vijon të funksionojë si një ekosistem “market-first, global-later”, ku shumica e produkteve janë të afta të konkurrojnë në nivel rajonal, por rrallë arrijnë të shndërrohen në “global leaders”. Shumë prej tyre krijojnë zgjidhje të ngjashme me ato globale, por jo produkte që udhëheqin tregun, çka tregon se sfida kryesore e dekadës së ardhshme do të jetë pikëri
Një nga pjesët më interesante të raportit lidhej me sektorët ku Shqipëria po shfaq pikat më të forta dhe mënyrën se si ato përputhen me trendet globale të rritjes. Grafiku i prezantuar tregonte qartë se ekosistemi shqiptar nuk po zhvillohet në mënyrë të rastësishme. Potenciali më i madh shfaqet në fusha si FinTech, AI/DeepTech, Cyber Security, Gaming dhe Cleantech, sektorë që sot konsiderohen motorë të rritjes në ekonominë globale. Ndërkohë fusha të tjera si Digital Media, EdTech dhe Blue Economy mbeten të pranishme, por me ritme më të moderuara zhvillimi. Mesazhi ishte i qartë: Shqipëria po zhvendoset nga një vend ku ndërtohen produkte rutinë, drejt një ekonomie që zhvillon teknologji dhe zgjidhje të orientuara drejt tregjeve me vlerë të lartë.
Raporti theksonte gjithashtu rëndësinë e përcaktimit të qartë të objektivave të zhvillimit, në përputhje me faktin që Shqipëria ndodhet ende në fazën e aktivizimit të ekosistemit. Sipas “piramidës së zhvillimit” të prezantuar, hapi i parë mbetet forcimi i bazave: politika publike mbështetëse, komunitetet, rrjetet e talenteve dhe infrastrukturat që gjenerojnë ndërmarrje të reja. Vetëm pas krijimit të këtij themeli vjen faza e dytë, që fokusohet te rritja e numrit të startupeve dhe përmirësimi i cilësisë së tyre teknologjike. Sfida më e madhe, e përmendur disa herë në prezantim, është mungesa e financimit të hershëm (early-stage funding), që ngadalëson ciklin e rritjes. Prandaj raporti thekson në mënyrë të veçantë nevojën për të fuqizuar investimet engjëll dhe kapitalin e sipërmarrjes në vend. Vetëm pasi këto shtylla janë të konsoliduara, nis faza e specializimit sektorial, ku ekosistemi duhet të investojë në sektorë ku ka avantazh krahasues dhe potencial eksporti.
Në fund, prezantimi jepte një vizion shumë ambicioz, por njëkohësisht realist, për atë që Shqipëria mund të arrijë deri në vitin 2030. Objektivi është që të krijohen rreth 1,600 startup-e të reja, ndërsa ekosistemi të dyfishohet në madhësi duke arritur 825 startup-e aktive neto. Nëse ndërhyhet me politikat e duhura dhe krijohet klima e nevojshme e financimit, Shqipëria mund të mbyllë mbi 400 raunde seed, të prodhojë mbi 20 raunde Series A dhe të gjenerojë mijëra vende pune të specializuara në teknologji. Po aq i rëndësishëm është ambicia që vendi të tërheqë investime të qëndrueshme engjëll dhe VC, duke u vendosur gradualisht në hartën rajonale dhe europiane të inovacionit.
Ky vizion, i mbështetur nga të dhënat dhe krahasimet e Startup Genome, krijon një narrative të qartë: Shqipëria nuk është thjesht duke u rritur. Ajo është duke planifikuar një transformim të strukturuar, të bazuar në sektorë me potencial global, në rritje të shpejtë dhe me mundësi reale eksporti teknologjik. Në këtë kuadër, raporti i djeshëm nuk ishte thjesht një prezantim. Ishte një deklaratë ambicie, që pozicionon ekosistemin shqiptar të inovacionit si një lojtar në zhvillim të shpejtë në hartën e teknologjisë në Europën Juglindore.
Artikull ekskluziv i Business Magazine Albania.
Ky artikull gëzon të drejtën e autorësisë sipas Ligjit Nr. 35/2016, “Për të drejtat e autorit dhe të drejtat e lidhura me to”.
Artikulli mund të ripublikohet nga mediat e tjera vetëm duke cituar “Business Magazine Albania” shoqëruar me linkun e artikullit origjinal
Që nga viti 2015 nxisim shpirtin sipërmarrës, inovacionin dhe rritjen personale duke ndikuar në zhvillimin e një mjedisi motivues dhe pozitiv tek lexuesit tanë. Mbështetja juaj na ndihmon ta vazhdojmë këtë mision.
Na Suporto
