Voskopoja në fokusin e “National Geographic”: “Parisi i Ballkanit”

Thellë në Shqipërinë juglindore, një fshat i vogël mban 5 kisha që kanë një nga përqendrimet më madhështore të artit të afreskut të krishterë ortodoks në botë. Vendi quhet Voskopojë.

Nga jashtë, kishat në Voskopojë ngjajnë me hambarë prej guri, një pasqyrim i shekullit të 18-të si vendtakime të krishtera në Perandorinë Islame Osmane. Brenda, megjithatë, ato zbulojnë kryevepra të pikturuara të ngjyrave blu, të kuqe dhe të verdha brilante.

“Për ne është si Luvri,” thotë Ministrja e Kulturës e Shqipërisë, Elva Margariti.

Nuk ka objekte të tjera në Shqipëri apo në botë si kishat e Voskopojës dhe afresket e tyre 43,000 metra katrorë. Qeveria i caktoi ato Monument Kulture dhe në vitin 2020 njohu qendrën e fshatit ku ndodhen shumica e tyre si Ansambël Historik. Ndoshta më e rëndësishmja, afresket janë një artefakt mbresëlënës ku Lindja takon Perëndimin e një identiteti multikulturor, multifetar shqiptar.

Është një mrekulli e vogël që afresket mbijetojnë ende. Duke filluar nga fundi i shekullit të 18-të, Voskopoja u plaçkit dhe u shkatërrua tre herë në 20 vjet. U dogj në Luftën e Parë Botërore dhe u bombardua në Luftën e Dytë Botërore. Nga më shumë se 20 kishat që dikur ishin në fshat, vetëm gjashtë kanë mbetur, duke përfshirë pesë me afreske.

Ndërsa turizmi në zonë rritet, një grup studiuesish dhe restauruesish të përkushtuar po garojnë për të shpëtuar kishat. Në nëntor, Ministria e Kulturës zbuloi një propozim ambicioz që do t’i sillte ruajtësit e artit nga e gjithë Evropa dhe arkitektët e konservimit për t’i restauruar ato para se të jetë tepër vonë.

Shqipëria ka një histori të trazuar. Gjatë mijëra viteve, vendi u pushtua nga disa perandori, nga ato romake në bizantine dhe otomane. Pikërisht në kohën e fundit Voskopoja lulëzoi, duke u bërë “Parisi i Ballkanit” në vitin 1760.

Voskopoja, në atë kohë një qytet me besim, kontrollonte një rrugë fitimprurëse tregtare tokësore midis Adriatikut dhe Stambollit. Shkathtësia ekonomike e qytetit i mundësoi atij të lulëzonte si një qendër e besimit dhe artit të krishterë ortodoks në perandorinë e dominuar nga Islami , duke çuar në një lulëzim në ndërtimin e kishave. Por duke filluar nga fundi i shekullit të 18-të, qyteti filloi të bjerë. Në vitin 1769 grabitësit, me gjasë nga rajoni përreth, plaçkitën Voskopojën. Banorët ikën dhe qyteti dikur madhështor u reduktua në një fshat të vogël. Ajo u shty më tej nga luftërat e mëdha të shekullit të 20-të.

Ka shpresë për kishat e mbetura të Voskopojës. Në nëntor, Ministria e Kulturës shpalli një plan ambicioz për restaurimin dhe zhvillimin e qytetit. Ministria ka dorëzuar propozimin në Bankën Evropiane për Rindërtim dhe Zhvillim për financim, i cili sipas Margariti mund të arrijë rreth dy milionë euro (2.1 milionë dollarë). Projektet e rehabilitimit do të zgjasin të paktën dy vjet.National Geographic