SHBA dhe Kina po sabotojnë ekonominë globale!

Nga Arvind Subramanian* – Edhe pse viti 2025 ndoshta do të mbahet mend si viti kur Presidenti amerikan Donald Trump përmbysi sistemin global të tregtisë, e vërteta është se të dy hegemoni e botës, Shtetet e Bashkuara dhe Kina, kanë vepruar në mënyrë të pavarur (“rogue”). Rritja e proteksionizmit amerikan dhe merkantilizmi i rilindur kinez janë tani dy murtaja që prekin pjesën tjetër të botës, veçanërisht vendet në zhvillim.

Ndërsa disa përdorin etiketën “G-Zero” për botën pa liderë të sotëm, është më e saktë të themi se po përballemi me një botë “G-Negative-Two”. Në vend që të ofrojnë mallra publike globale, Kina dhe SHBA po shkaktojnë kosto ekonomike globale dhe po e bëjnë këtë në mënyra që forcojnë njëra-tjetrën.

Në një farë kuptimi, merkantilizmi kinez ka lindur proteksionizmin amerikan. Obsesioni i gjatë i Trump për tarifat rrjedh nga bindja e tij e ndezur nga zemërimi se tepricat tregtare jashtë kanë dëmtuar ekonominë amerikane, veçanërisht sektorin e prodhimit. Në këtë këndvështrim, Kina, me tepricat e saj të mëdha tregtare, ishte provokatori kryesor, edhe pse në praktikë janë synuar më shumë vende.

Tarifat “Liberation Day” të Trump në prill, dhe iteracionet e turbullta që pasuan, kanë bërë SHBA-në një nga ekonomitë më proteksioniste të botës. Në mesatare, tarifat mbi eksportet e mallrave në tregun më të madh të botës u rritën nga pak mbi 2% në 17%, një rritje tetëfish. Jo vetëm që aksesin në tregjet amerikane është kufizuar, por ai është gjithashtu shumë më i pasigurt, sepse tarifat janë bërë një instrument për të shfrytëzuar çrregullimet e presidentit dhe për të promovuar interesat private.

Në paditë që sfidojnë justifikimin e Trump për tarifa të tilla të gjerë, Gjykata Supreme ka sinjalizuar se nuk do të vlerësojë përsëri autoritetin e ekzekutivit për të vendosur se çfarë përbën një kërcënim për sigurinë kombëtare. Edhe pse e njëjta autoritet është përdorur (në mënyrë implicite) për të synuar Brazilin për arsye politike dhe për të ndëshkuar Indinë për kundërshtimin e pretendimit të Trump për të ndërmjetësuar paqen në përplasje kufitare me Pakistanin në maj. Kufizimi i një ushtrimi të tillë arbitrar dhe absurd të autoritetit presidencial është padyshim përgjegjësia kryesore e Gjykatës. Por edhe nëse vendos kundër Trump, ai do të ketë mënyra të tjera për të ndjekur të njëjtën agjendë proteksioniste, dhe partnerët tregtarë të SHBA do të veprojnë ende në një mjegull pasigurie.

Lexo edhe: Editorial/ Koha për të NDËRTUAR… ekonomi të qëndrueshme dhe digjitale!

Sigurisht, ndikimi direkt i tarifave të Trump mbi vendet e tjera është errësuar nga zhvillime të tjera në ekonominë amerikane, sidomos boom-i i AI-së, i cili ka mbështetur kërkesën dhe importet. Por ka pasur gjithashtu efekte indirekte, dhe kryesori ndër to është merkantilizmi kinez.

Sigurisht, merkantilizmi ka qenë pjesë e ADN-së ekonomike të Kinës për shekuj. Financial Times raporton së fundmi se Kina po bën tregtinë të pamundur sepse “nuk ka asgjë që dëshiron të importojë, asgjë që nuk beson se mund ta prodhojë më mirë dhe më lirë.” Kjo tingëllon si e vitit 1793, kur i dërguari i Britanisë Perandorake, Lord Macartney, vizitoi Kinën për të bindur Perandorin Qianlong të hapte tregun kinez për mallrat britanike. Përgjigja e perandorit ishte:

“Perandoria jonë Qiellore zotëron të gjitha gjërat në bollëk dhe nuk ka mungesë produktesh brenda kufijve të saj. Prandaj nuk ka nevojë të importojë prodhime të barbarëve të jashtëm në këmbim të prodhimeve tona. Por, duke qenë se çaji, mëndafshi dhe porcelani që prodhon Perandoria Qiellore janë domosdoshmëri absolute për kombet evropiane dhe për juve, ne kemi lejuar, si shenjë e favorizimit, që kompanitë e huaja të vendosen në Canton, në mënyrë që nevojat tuaja të plotësohen dhe vendi juaj të përfitojë nga bujaria jonë.”

Jo vetëm që mund të dallojmë një qëndrim të ngjashëm edhe sot, por merkantilizmi kinez është përkeqësuar nga tarifat e Trump. Me akses të reduktuar në tregjet amerikane dhe modelin e rritjes kineze ende të varur nga eksportet, makina kineze ka përqendruar vëmendjen tek fitimi i tregjeve të tjera, veçanërisht në Azinë Juglindore. Nevoja ekonomike e afërt ka përforcuar një prirje të thellë.

Sipas Shoumitro Chatterjee dhe meje, eksportet kineze të mallrave me vlerë të ulët në vendet në zhvillim janë rritur ndjeshëm, duke minuar konkurrencën e industrive lokale. Megjithëse pagat rriten, Kina ende përbën një pjesë të madhe të eksporteve globale, edhe në fusha ku duhet të kishte lënë hapësirë për vendet më të varfra. Për më tepër, bëhet gjithnjë më e qartë se eksportet kineze nuk janë rezultat i një avantazhi natyror; ato mbahen nga politika e kursit të këmbimit. Sipas Brad Setser nga Council on Foreign Relations dhe të tjerëve, renminbi është nënvlerësuar rreth 20%.

Pra, ndërsa tarifat e Trump përkeqësojnë merkantilizmin kinez, vendet në zhvillim po zgjedhin rreth tjetër proteksionizmi për të mbrojtur industrinë e tyre. Mexikoi, për shembull, ka vendosur tarifa për mallrat nga Kina dhe India. Por ndërsa vendet e tjera përpiqen të mbrohen nga Kina, të synosh vetëm një vend është e vështirë në botën e sotme me zinxhirë kompleks furnizimi. Padyshim, proteksionizmi do të bëhet një fenomen më i gjerë.

Çfarë na tregon kjo për të ardhmen afatshkurtër? Në kërkime të fundit, Dev Patel, Justin Sandefur dhe unë gjejmë se konvergjenca e shpejtë e vendeve në zhvillim drejt standardeve të jetesës perëndimore është ngadalësuar në dekadën e fundit. Ngadalësimi i rritjes në vendet në zhvillim ka shkuar paralel me kthimin mbrapa të globalizimit. Eksportet e produkteve prodhuese me vlerë të ulët, si tekstile, veshje dhe mobilje, janë motori i zhvillimit. Nëse ndalet, njerëzit më të varfër në zonat më të varfra të botës do të jenë viktimat e para, dhe faji do t’i bie dy hegemoneve botërore.

SHBA dhe Kina kanë më shumë të përbashkëta sesa duan të pranojnë. Të dy po kapin ekonominë globale dhe po kufizojnë mundësitë tregtare për të gjithë të tjerët.

*Arvind Subramanian është studiues i lartë në Peterson Institute for International Economics dhe bashkëautor i librit A Sixth of Humanity: Independent India’s Development Odyssey (HarperCollins India, 2025).

Copyright: Project Syndicate, 2025 / www.project-syndicate.org