Nga Nii Simmonds, studiues pranë iniciativës “Planetary Politics” në New America – Marrëveshja e fundit mes Shteteve të Bashkuara dhe Emirateve të Bashkuara Arabe për inteligjencën artificiale, e cila do t’i mundësojë EBA-së ndërtimin e një prej kampuseve më të mëdhenj të të dhënave në botë, ka ndezur debat në SHBA. The New York Times ngriti shqetësimin nëse Presidenti Donald Trump po “shiste të ardhmen teknologjike të Amerikës”, ndërsa Bloomberg paralajmëroi se “zhvendosja e teknologjisë së inteligjencës artificiale në Lindjen e Mesme mund t’i japë një avantazh Kinës”.
Në qendër të kësaj marrëveshjeje qëndron angazhimi për t’i shitur Emirateve 500,000 çipe të avancuara Nvidia çdo vit, një shifër mbresëlënëse, nëse kemi parasysh që vetëm 200,000 çipe përdoren për të fuqizuar superkompjuterin Colossus të Elon Musk, që besohet të jetë më i madhi në botë për AI. Kjo është një fitore e madhe për Emiratet, që synojnë të shndërrohen në një fuqi teknologjike. Por marrëveshja nxjerr në pah një realitet të ri: sovraniteti teknologjik nuk është më një zgjedhje, por një domosdoshmëri strategjike. Pasojat ekonomike dhe gjeopolitike janë të mëdha. Ndërsa vendet garojnë për epërsi në fushat si inteligjenca artificiale, çipet dhe infrastruktura cloud, sfida qëndron në ndërtimin e autonomisë teknologjike pa u mbyllur në proteksionizëm. Kjo kërkon një ekuilibër të ndjeshëm mes bashkëpunimit ndërkombëtar dhe menaxhimit të rreziqeve për sigurinë kombëtare. Shembulli i Emirateve është domethënës: për të ndërtuar një ekosistem të qëndrueshëm inovacioni, ky shtet duhet të kultivojë talentin vendas, të nxisë kërkimin shkencor dhe të zhvillojë politika që e bëjnë tërheqëse për investime dhe ekspertizë ndërkombëtare, pa humbur kontrollin mbi teknologjitë kritike. Sovraniteti teknologjik është tashmë një përparësi për shumë vende në mbarë botën. Aftësia për të projektuar, prodhuar dhe mirëmbajtur teknologjitë dhe kapacitetet prodhuese brenda vendit është kyçe për konkurrueshmërinë ekonomike dhe sigurinë kombëtare, veçanërisht tani që zinxhirët e furnizimit po ristrukturohen.
Në thelb, bëhet fjalë për kontrollin mbi “shtresat teknologjike” që mbështesin ekonomitë moderne, nga çipet e mikroprocesorëve te rrjetet 5G. Varësia nga teknologjitë e huaja mund të sjellë vonesa, kriza furnizimi dhe dobësi strategjike. Prandaj, për vendet në zhvillim, ndërtimi i kapaciteteve vendase është vendimtar për krijimin e vendeve të punës, gjenerimin e vlerës së qëndrueshme dhe ndërtimin e një ekonomie rezistente. Ngjarjet e viteve të fundit, si mungesa globale e çipave pas pandemisë apo pushtimi i Ukrainës nga Rusia kanë treguar se siguria kombëtare është e lidhur ngushtë me pavarësinë teknologjike. Sektorë si mbrojtja, energjia, financat dhe shëndetësia kërkojnë sisteme të sigurta, rrjete të mbrojtura dhe zgjidhje të besueshme për inteligjencën artificiale. Në një epokë digjitale, sovraniteti nënkupton edhe mbrojtjen e të dhënave dhe privatësisë së qytetarëve. Kontrolli mbi qeverisjen e të dhënave, sigurinë kibernetike dhe vendndodhjen e serverëve është thelbësor për të shmangur ndikimet nga ligje apo institucione të huaja që mund të minojnë të drejtat civile.
Lexo edhe:Grupi i lobimit për teknologjinë i bën thirrje liderëve të BE-së të pezullojnë AI Act
Por teknologjia nuk është vetëm çështje hardware-i apo software-i. Ajo përfshin edhe burime njerëzore, institucionet akademike, zinxhirët e furnizimit, të drejtat e pronësisë intelektuale dhe kuadrin e përgjithshëm të politikave. Ndaj, ndërtimi i sovranitetit teknologjik kërkon angazhimin e përbashkët të qeverisë, universitetit dhe sektorit privat. Qeveritë duhet të vendosin prioritetet strategjike, të mbështesin kërkimin shkencor, të rregullojnë tregjet dhe të krijojnë kushte të favorshme për konkurrencën. Investimet në edukim, politikë industriale dhe prokurime publike janë thelbësore për të nxitur zhvillimin teknologjik vendas. Ndërkohë, sektori privat është ai që e vë inovacionin në lëvizje dhe e çon atë drejt tregut. Startup-et e AI, prodhuesit e çipave dhe të tjerë aktorë industrialë kanë nevojë për qartësi politike, përkrahje fiskale dhe klimë të qëndrueshme investimesh. Partneritetet publik-privat mund të ndihmojnë në reduktimin e rreziqeve dhe përshpejtimin e zhvillimeve teknologjike. Universitetet dhe qendrat kërkimore duhet të mbeten motorrë të talenteve dhe ideve të reja. Bashkëpunimi midis tyre dhe industrisë garanton një cikël të qëndrueshëm të inovacionit dhe përgatit një fuqi punëtore të kualifikuar.
Për Emiratet, investimi në infrastrukturë është vetëm hapi i parë. Suksesi afatgjatë do të varet nga ndërtimi i një ekosistemi gjithëpërfshirës që lidh akademinë me industrinë dhe forcon kornizën ligjore dhe institucionale për tërheqjen e talenteve ndërkombëtare. Megjithatë, ndjekja e sovranitetit teknologjik nuk duhet të shkojë drejt izolimit digjital. Në vend që të synohet vetë-mjaftueshmëri totale një objektiv shpesh i paarritshëm politikat kombëtare duhet të synojnë “autonomi strategjike”, pra të sigurojnë pavarësi vendase në teknologji, pa hequr dorë nga bashkëpunimi ndërkombëtar. Bashkimi Evropian ofron një shembull të balancuar. Iniciativa EuroStack, e cila synon të zhvillojë infrastrukturë teknologjike evropiane në fushat si cloud, AI dhe softuer, është mbështetur nga shumë kompani. Paralelisht, BE po synon të kufizojë dominimin e kompanive amerikane përmes Digital Markets Act, edhe pse përballet me rezistencë nga gjigantët e teknologjisë. Marrëveshja SHBA-EBA ka tërhequr vëmendje të madhe mediatike, por ende dihet pak për mënyrën se si do të trajtohen aspektet e sigurisë dhe rreziqet gjeopolitike. A do të shërbejë ky projekt si një model bashkëpunimi strategjik apo si një paralajmërim për rreziqet që sjell neglizhimi i sigurisë digjitale?
Pengesat për arritjen e sovranitetit teknologjik janë reale dhe të shumta: nga kostot e larta të prodhimit të çipave, te kompleksiteti i zinxhirëve të furnizimit dhe dominimi i gjigantëve globalë të teknologjisë. Pa partneritete të besueshme, asnjë vend nuk mund të arrijë pavarësi të plotë. Prandaj, politikat tregtare dhe kornizat për ndarjen e të dhënave duhet të përfshijnë qartazi konsiderata për sovranitetin teknologjik. Shembujt si partneriteti SHBA-EBA, përpjekjet e BE-së dhe sfidat për prodhimin e pavarur të çipave tregojnë se bashkëpunimi strategjik është i domosdoshëm edhe në një kontekst gjeopolitik sfidues. Nuk është vetëm çështje se kush zhvillon çipin më të shpejtë apo algoritmin më të fuqishëm. Në lojë është se kush do të vendosë rregullat që do të qeverisin botën digjitale. Kjo nuk arrihet vetëm me fuqi teknologjike, por edhe me një balancë të zgjuar mes sigurisë kombëtare dhe hapjes ekonomike. Vendet që do të arrijnë të ndërtojnë qëndrueshmëri vendase, pa u shkëputur nga bashkëpunimi global, do të jenë ato që do të udhëheqin valën e ardhshme të inovacionit.
© Project Syndicate, 2025
www.project-syndicate.org
Që nga viti 2015 nxisim shpirtin sipërmarrës, inovacionin dhe rritjen personale duke ndikuar në zhvillimin e një mjedisi motivues dhe pozitiv tek lexuesit tanë. Mbështetja juaj na ndihmon ta vazhdojmë këtë mision.
Na Suporto
