Ndërsa Forumi Ekonomik Botëror mblidhet në Davos nën moton “Një frymë dialogu”, Shtetet e Bashkuara kanë marrë nën kontroll infrastrukturën e naftës së Venezuelës, duke instaluar atë që Presidenti Donald Trump e quan një administrim të pacaktuar amerikan mbi rezervat energjetike të vendit. Paralelisht, Uashingtoni po ushtron presion ndaj vendeve europiane lidhur me pretendimet e tij për Groenlandën.
Kontrasti mes retorikës së Davosit për bashkëpunim dhe realitetit të agresionit të njëanshëm është i fortë. Ndërsa liderët globalë flasin për “kapitalizëm të përgjegjshëm”, në terren po rikthehen praktika të vjetra të fuqisë dhe shfrytëzimit të burimeve.
Ndërhyrja amerikane në Amerikën Latine mund të duket ndryshe nga e kaluara, por në thelb ajo mbetet e njëjtë: kontroll mbi pasuritë natyrore të vendeve më të dobëta. Ndërkohë, në sallat luksoze të Davosit diskutohet mbi “stakeholder capitalism”, ndërsa realiteti global po shkon drejt më shumë pabarazie dhe më pak bashkëpunimi.
Në vitin 2019, historiani holandez Rutger Bregman tronditi audiencën e Davosit me fjalinë e tij të famshme: “Taksa, taksa, taksa. Gjithçka tjetër është marrëzi.” Me këtë ai tregoi se pas fjalimeve elegante për zhvillim të qëndrueshëm, shumë korporata vazhdojnë të shmangin detyrimet e tyre fiskale dhe të përqendrojnë pasurinë.
Megjithatë, problemi nuk është vetëm rishpërndarja e pasurisë. Çështja thelbësore është si krijohet vlera në radhë të parë. Ne kemi nevojë për një qasje që nuk pret të ndajë fitimet pasi ato të jenë përqendruar, por që strukturon ekonominë në mënyrë që vlera të ndahet më drejt që në fillim.
Këtu hyn koncepti i “misioneve” në politikën industriale. Në vend që qeveritë të ndjekin thjesht rritjen ekonomike, ato duhet të përcaktojnë qëllime të mëdha shoqërore – si dekarbonizimi i ekonomisë apo shëndeti universal – dhe të mobilizojnë sektorë të ndryshëm për t’i arritur ato. Një mision për klimën, për shembull, nuk do të ishte vetëm çështje energjie, por do të përfshinte transportin, bujqësinë, teknologjinë dhe industrinë. Një mision për shëndetin publik do të nënkuptonte investime strategjike në kërkim shkencor, bioteknologji dhe infrastrukturë mjekësore. Por kjo kërkon rregulla të qarta. Kur shteti financon kërkimin dhe inovacionin, ai nuk duhet ta lejojë sektorin privat të privatizojë përfitimet pa kufij, ndërkohë që kostot mbeten publike. Pa kushte të forta, partneritetet publike-private rrezikojnë të kthehen në mekanizma fitimi për disa kompani, në kurriz të shoqërisë.
Lexo edhe: Europa sfidon importet kineze, rregulla të reja për bateritë, panelet diellore dhe EV
Britania e Madhe ofron shembuj të qartë të asaj që mund të shkojë keq. Kompania amerikane Palantir fillimisht ofroi shërbimet e saj “falas” për NHS gjatë pandemisë, por sot ka kontrata shumë milionëshe me sektorin publik britanik dhe mbrojtjen kombëtare. Ndërkohë, ushtria zvicerane e refuzoi Palantir-in për arsye sigurie dhe varësie teknologjike.
Një tjetër rast problematik është Thames Water, ku investitorë privatë ngarkuan kompaninë me borxhe të mëdha ndërsa nxirrnin fitime, duke lënë pas shërbime të dobëta publike. Ky model – ku rreziku socializohet dhe fitimi privatizohet – po përsëritet në shumë vende.
Megjithatë, ekzistojnë edhe shembuj pozitivë. Në SHBA, fondet e CHIPS Act janë të kushtëzuara me investime në punëtorë dhe kufizime ndaj spekulimeve financiare. Në Gjermani, bankat publike japin kredi të favorshme vetëm nëse kompanitë respektojnë objektiva mjedisorë. Në Kili, shteti ka siguruar që shfrytëzimi i litiumit të sjellë përfitime konkrete për ekonominë vendase.
Edhe në Britani, mbështetja për vaksinën Oxford/AstraZeneca u dha me kusht që ajo të shpërndahej jo për fitim gjatë pandemisë, një shembull i partneritetit të vërtetë publik-privat. Në fund, çështja kryesore është kapaciteti i shtetit. Qeveritë nuk duhet të delegojnë gjithçka te konsulentët apo kompanitë private. Ato duhet të ndërtojnë ekspertizë brenda administratës, të koordinojnë politikat mes ministrive dhe të krijojnë mekanizma transparentë për bashkëpunim me biznesin dhe shoqërinë civile. Këtë javë në Davos do të dëgjojmë sërish fjalime për qëndrueshmërinë, inovacionin dhe dialogun global. Por pa mekanizma të detyrueshëm, pa kontrata me kushte reale dhe pa ndarje të drejtë të rrezikut, këto fjalë mbeten teatër.
Ndërkohë, gjigantët e teknologjisë po afrohen gjithnjë e më shumë me pushtetin politik në SHBA, duke kërkuar liri të plotë për të operuar pa rregullim. Në të njëjtën kohë, industria e naftës po sheh Venezuelën si një terren të ri për shfrytëzim.
Në këtë kontekst, bota ka nevojë për një rend të ri ekonomik bazuar në bashkëpunim real, transferim teknologjie dhe financim të gjelbër – jo në marrëveshje vullnetare, por në rregulla të detyrueshme.
Sepse, nëse nuk ndryshojmë mënyrën se si krijojmë dhe ndajmë vlerën, do të përfundojmë duke përsëritur të njëjtat gabime të së shkuarës.
Siç shkruante Giuseppe Tomasi Di Lampedusa: “Gjithçka duhet të ndryshojë që gjithçka të mbetet njësoj.”
Copyright: Project Syndicate, 2026.
www.project-syndicate.org
Që nga viti 2015 nxisim shpirtin sipërmarrës, inovacionin dhe rritjen personale duke ndikuar në zhvillimin e një mjedisi motivues dhe pozitiv tek lexuesit tanë. Kjo punë që e bëjmë me shumë dashuri nuk ka të paguar. Ne jemi platforma e vetme e cila promovon modelin pozitiv të sipërmarrjes së lirë. Përmes kësaj platforme mbështesim edukimin gjatë gjithë jetës si mjet për zhvillimin personal dhe profesional të brezave. Kontributi juaj do të na ndihmojë në vazhdimin e këtij misioni në gjithë trevat shqipfolëse.
