Në datat 16–22 mars 2026, në mbarë botën po zhvillohet Java Globale e Parasë 2026, një iniciativë ndërkombëtare e koordinuar nga Organisation for Economic Co-operation and Development (OECD), që synon të rrisë edukimin financiar të fëmijëve dhe të rinjve. Në Shqipëri, aktivitetet organizohen nga Banka e Shqipërisë në bashkëpunim me Shoqatën Shqiptare të Bankave, me mbështetjen e Ministrisë së Arsimit dhe Sportit të Shqipërisë dhe Agjencia e Sigurimit të Depozitave. Motoja e këtij viti, “Flasim zgjuar për paranë!”, nxit diskutimet e hapura për financat, menaxhimin e të ardhurave dhe marrjen e vendimeve të informuara financiare. Për Shqipërinë, kjo javë merr edhe një dimension simbolik, pasi lidhet me 100-vjetorin e monedhës kombëtare. Në këtë kontekst, historia e parasë dhe mënyra se si ajo ka evoluar gjatë mijëra viteve mbetet një nga temat më interesante për të kuptuar ekonominë dhe shoqërinë.
Në shoqëritë e hershme njerëzore, veçanërisht gjatë periudhës neolitike, tregtia funksiononte përmes shkëmbimit direkt të mallrave. Një dele mund të këmbehej me disa pula, ndërsa produkte të tjera si kripa, çaji apo bagëtia shërbenin si formë vlere. Por ndërsa ekonomia u bë më e ndërlikuar dhe njerëzit filluan të specializoheshin në profesione të ndryshme, dikush prodhonte rroba, dikush merrej me bujqësi, dikush rrite bagëti, u bë e nevojshme një njësi e përbashkët shkëmbimi. Fillimisht u përdorën objekte natyrore si guaskat, por me kalimin e kohës metalet e çmuara, veçanërisht ari dhe argjendi, u bënë baza për krijimin e monedhave.
10 fakte interesante për paranë që ndoshta nuk i dini
1. Monedhat e para u krijuan mbi 2700 vjet më parë
Monedhat e para të njohura u krijuan në shekullin e VII p.e.s. në Lidi, një mbretëri në territorin e Turqisë së sotme. Ato përbëheshin nga një përzierje ari dhe argjendi dhe kishin peshë dhe përmasa të standardizuara, duke garantuar kështu vlerën e tyre.
2. Pagesat e para bëheshin me mallra dhe kripë
Në shoqëritë neolitike, shkëmbimet e para bëheshin duke i vendosur vetë një vlerë objekteve të ndryshme apo gjësë së gjallë: për shembull, një dele mund të ndërrohej me katër pula. Me kalimin e kohës dhe me specializimin e ekonomisë, dikush prodhonte rroba, dikush merrej me bujqësi apo me blegtori, lindi nevoja për një mjet shkëmbimi të përbashkët për të gjithë. Në shumë zona të botës, veçanërisht në Lindje, për pagesa përdorej çaji, bagëtia apo edhe kripa. Madje kripa përdorej për të paguar ushtarët romakë, një praktikë nga e cila mendohet se lidhet edhe fjala angleze “salary”.
3. Fjala “monedhë” vjen nga një perëndeshë romake
Termi monedhë lidhet me perëndeshën romake Juno Moneta. Tempulli i saj në Romë ishte vendi ku prodhoheshin monedhat. Fjala latine monere do të thotë “të paralajmërosh”, duke e lidhur kështu monedhën me idenë e sigurisë dhe besimit.
4. Paraja ndihmoi në krijimin e sistemit të taksave
Sipas ekonomistit Charles Goodhart, paraja ishte një shpikje e shtetit që e bëri më të lehtë matjen e të ardhurave dhe vendosjen e taksave. Standardizimi i monedhave e bëri më të thjeshtë administrimin e ekonomisë.
Lexo edhe: Iu bllokua 738 kg mish pule i rrezikshëm, AKU pezullon aktivitetin e ‘KMY’
5. Kartëmonedha më e madhe amerikane ishte 10,000 dollarë
Në vitin 1945, SHBA prodhoi kartëmonedhën prej 10,000 dollarësh me portretin e Salmon P. Chase, sekretar i Thesarit gjatë presidencës së Abraham Lincoln. Ajo u hoq nga qarkullimi në vitin 1969, por disa ekzemplarë ekzistojnë ende.
6. “30 monedhat e argjendta” janë simbol tradhtie
Në traditën biblike, Juda Iskarioti tradhtoi Jezusi për 30 monedha argjendi, që në atë kohë përbënin rrogën mujore të një punëtori.
7. Dizajni i shumë monedhave është bërë nga medalistë
Shumë prej monedhave të famshme janë krijuar nga artistë medalistë. Për shembull, monedha amerikane 1 cent me portretin e Lincoln u dizenjua nga artisti Victor David Brenner.
8. Derrkuci i kursimeve ka një histori të veçantë
Arka më e vjetër e kursimit është zbuluar në Turqi dhe daton mbi 2000 vjet më parë. Forma e derrkucit besohet të vijë nga një lojë fjalësh mes materialit mesjetar “pygg” dhe fjalës angleze “pig”.
9. Ka bankomat edhe në Antarktidë
Sot në botë ka më shumë se 1.6 milionë bankomatë, madje një prej tyre ndodhet edhe në Antarktidë. Dita kur përdoren më shumë është e premtja.
10. Isaac Newton shpiku vijëzimin e monedhave
Në shekullin XVII, shkencëtari Isaac Newton, gjatë kohës kur punonte në Royal Mint të Anglisë, shpiku vijëzimin e anëve të monedhave. Ky sistem pengonte njerëzit të gërryenin anët e monedhave prej ari apo argjendi për të përfituar metal.
Që nga viti 2015 nxisim shpirtin sipërmarrës, inovacionin dhe rritjen personale duke ndikuar në zhvillimin e një mjedisi motivues dhe pozitiv tek lexuesit tanë. Mbështetja juaj na ndihmon ta vazhdojmë këtë mision.
Na Suporto
