Dy shekuj e gjysmë pas botimit të tij, “Pasuria e Kombeve” mbetet një lente e vlefshme për të kuptuar forcat që po nxisin deglobalizimin, trazirat teknologjike dhe pabarazinë në rritje. Përkundër perceptimit të zakonshëm, Adam Smith nuk ishte një mbrojtës i kapitalizmit të pakontrolluar; ai do të njihte kufizimet e tregjeve dhe nevojën për mbikëqyrje.
Ky vit shënon 250-vjetorin e dy teksteve themelore: Deklaratës së Pavarësisë së SHBA-së dhe “Pasurisë së Kombeve” nga Adam Smith. Njëra vendosi sovranitetin popullor si bazë të lirisë politike; tjetra ndihmoi tregjet të bëheshin forca qendrore organizuese e shoqërisë moderne. Në një epokë të deglobalizimit të përshpejtuar, ndryshimeve klimatike, rritjes së AI dhe ndërhyrjes qeveritare në rritje, ia vlen të rikthehemi tek Smith dhe të pyesim se çfarë do të mendonte për forcat që po ndryshojnë ekonominë globale.Koncepti i Smith për “dorën e padukshme”, ideja se individët që ndjekin interesat e tyre personale në tregje konkurruese mund të përparojnë mirëqenien e përgjithshme, ofron një lente të dobishme për të kuptuar se si ai do të perceptonte deglobalizimin. Shembulli i tij i famshëm i fabrikës së thikave, që tregonte se specializimi në çdo fazë të prodhimit rrit ndjeshëm efikasitetin dhe prodhimin, është po aq i dobishëm.
Globalizimi modern përhap ide si shkëmbimi tregtar dhe specializimi përtej kufijve, duke nxitur dekada rritjeje globale. Përkundrazi, forcat që nxisin deglobalizimin veprojnë në kundërshtim të drejtpërdrejtë me besimin e Smith në tregje konkurruese: tarifat shtrembërojnë tregtinë, barrierat rregullatore kufizojnë lëvizjen e kapitalit, dhe kufijtë e mbyllur pengojnë lëvizjen e punës, ndërkohë që një krizë migrimi ka zhvendosur mbi 100 milion njerëz globalisht. Smith do të shihte rendin ekonomik gjithnjë e më të ndarë si pengesë për efikasitet, rritje dhe prosperitet.
Në lidhje me ndryshimet klimatike, Smith ndoshta do të kritikonte veten për nënvlerësimin e kostove shoqërore të industrializimit që idetë e tij ndihmuan të çlirohen. Revolucioni Industrial krijoi pasuri të madhe, por Smith nuk kishte parashikuar ndikimet negative, përfshirë ndotjen dhe emetimet e gazrave serrë.
Megjithatë, Smith do të preferonte mekanizma tregtarë për t’i adresuar këto probleme. Ai do të përqendrohej te investimet dhe stimujt, më shumë sesa rregulloret e rrepta, në linjë me idenë e Ronald Coase se përcaktimi i qartë i atyre që mbajnë kostot e eksternalitetit mund të lejojë tregjet të gjejnë zgjidhje efikase.
Ai gjithashtu do të kundërshtonte ndalime të gjera që kufizojnë zgjedhjen individuale, duke insistuar që taksat mbi karbonin të jenë transparente dhe të stimulojnë prodhimin e pastër, jo të ndëshkojnë ndotësit.
Smith do të mirëpriste potencialin e AI për të rritur produktivitetin dhe rritjen ekonomike, por do të shqetësohej për fuqinë në rritje të kompanive të mëdha teknologjike. Si kritik i ashpër i monopoleve, ai ishte skeptik ndaj çdo marrëveshjeje që dukej si koluzion ose koncentrim i tepruar. Duke qenë se shumica e vlerës ekonomike e gjeneruar nga AI shkon te pronarët e kapitalit dhe jo tek punëtorët, Smith do të shqetësohej edhe për shpërndarjen e këtyre fitimeve.
Ai gjithashtu do të kritikonte pabarazinë në të ardhura dhe pasuri, si dhe diferencat në aksesin tek shërbimet publike si arsimi dhe kujdesi shëndetësor. Në një botë ku makineritë krijojnë pasuri të mëdha pa gjeneruar mjaft vende pune, Smith mund të mbështeste rritjen e barrës tatimore për kompanitë më produktive dhe forcimin e rrjeteve sociale të sigurisë.
Smith si pragmatist
Smith shpesh paraqitet si mbrojtës i kapitalizmit të pakufizuar, por kjo është një karikaturë. Ai ishte mbi të gjitha pragmatist: besonte se shoqëritë duhet të kërkojnë zgjidhje tek tregjet, por të njihnin kufizimet e tyre. Ai e dinte se individët mund të shtrembërojnë tregjet përmes klientelizmit, koluzionit dhe monopolit. Në botën moderne, ai do të mbështeste ekuilibrin: tregjet si motor prosperiteti, mbikëqyrja për të reduktuar eksternalitetet dhe penguar fuqinë e tepruar.
Në përballje me sfidat ekonomike të sotme, mesazhi është i qartë: besoni te tregjet ku funksionojnë, korrigjojini kur dështojnë, dhe mos harroni bazat morale të një sistemi ekonomik të shëndetshëm.
Burimi: Project Syndicate
Që nga viti 2015 nxisim shpirtin sipërmarrës, inovacionin dhe rritjen personale duke ndikuar në zhvillimin e një mjedisi motivues dhe pozitiv tek lexuesit tanë. Mbështetja juaj na ndihmon ta vazhdojmë këtë mision.
Na Suporto
