Bashkimi i fundit i SpaceX me xAI, një spektakël financiar i pritur me entuziazëm nga qarqet e zakonshme, është një pamje që të lë mbresa. Më saktë, është një pamje që i rikthen plagët e atyre që kujtojnë se çfarë ndodhi 25 vite më parë, kur Wall Street-i përsosi “artin e errët” të bashkimeve korporative, duke çuar vlerësime fiktive në qiell, përpara se të përplaseshin me realitetin. Ndërsa Elon Musk përfiton, ne mbetemi përballë një dobësie të përhershme të kapitalizmit modern: një treg që është gjithmonë gati të blejë iluzionet e veta.
Si çdo mashtrim i madh, edhe ky vjen i mbuluar me një mantel pseudo-shkencor: besimi naiv se çmimi i aksioneve është treguesi më i mirë i vlerës reale të një kompanie, pra një parashikues racional i pasurisë, shëndetit dhe fitimeve të saj në të ardhmen. Fakti që llogaritja “krijuese” pas vlerësimit prej 1.25 trilionë dollarësh të SpaceX-xAI nuk u vu seriozisht në pikëpyetje, shpjegohet me dy fjalë: iracionalitet i motivuar.
Motivimi është i qartë, pasi shumë financues përfitojnë miliona duke e mbështetur këtë narrativë. Sa për iracionalitetin, ai bëhet i dukshëm nëse e krahasojmë me aritmetikën mashtruese që dikur çoi në bashkime si AOL-Time Warner apo Daimler-Chrysler.
Por më parë duhet theksuar një e vërtetë më e gjerë: në shumicën e rasteve, çmimet e aksioneve janë të manipuluara. Prandaj ato janë tregues shumë të dobët të fitueshmërisë reale dhe janë shndërruar në një instrument kryesor për transferimin e pasurisë drejt lart, duke maskuar kalbëzimin e sistemit si “mrekulli e tregut”. Rasti SpaceX-xAI tregon një pjesë të kësaj historie. Praktika e riblerjes së aksioneve e plotëson pjesën tjetër.
Për ta kuptuar më thjesht logjikën pas këtij bashkimi “madhështor”, le të marrim dy kompani imagjinare: Goodwidget, një firmë e vjetër dhe e qëndrueshme, dhe AIwidget, një kompani e re dhe “trendy”.
Goodwidget është 30 vjeç, fiton 5 miliardë dollarë në vit dhe rritet me rreth 10% në vit. Vlera e saj në treg është 50 miliardë dollarë, që do të thotë se raporti vlerë tregu ndaj fitimit (K/E) është 10:1. AIwidget, nga ana tjetër, ekziston vetëm prej një viti dhe ka fituar 2 miliardë dollarë, por falë entuziazmit për inteligjencën artificiale, vlerësohet në 100 miliardë dollarë. Pra, raporti i saj K/E është 50:1.
Një investitor racional mund ta shohë Goodwidget si zgjedhje më të sigurt. Por Wall Street mendon ndryshe. Një vlerësim i arsyeshëm i kompanisë së bashkuar do të ishte thjesht mbledhja e dy vlerave: 50 + 100 = 150 miliardë dollarë. Por kjo për Wall Street-in është shumë “modeste”. Aty nuk bëhet fjalë për mbledhje, por për shumëzim.
Lexo edhe:Elon Musk postoi pothuajse çdo ditë për racën dhe emigracionin gjatë janarit
Ata mbledhin fitimet e dy kompanive (5 + 2 = 7 miliardë dollarë) dhe më pas i shumëzojnë me raportin më të lartë K/E, pra atë të kompanisë “trend”. Kështu, vlera e kompanisë së re shkon në 350 miliardë dollarë (7 x 50). Me një lëvizje të vetme, në letër krijohen 200 miliardë dollarë “vlerë” shtesë. Një dhuratë nga “zana e financave”.
Pse e bëjnë këtë bankierët? Sepse komisionet dhe fitimet e tyre lidhen drejtpërdrejt me shifrën përfundimtare. Po pse investitorët e pranojnë? Sepse nuk ka rëndësi nëse ata vetë besojnë në këtë llogaritje të rreme, por nëse besojnë se shumë të tjerë do ta besojnë, dhe se mjaftueshëm njerëz do të vazhdojnë të mbyllin sytë ndaj matematikës së gabuar.
Fakti që këto bashkime shpesh përfundojnë në dështim nuk do të thotë se “tregu i rregullon vetë gjërat”. Do të thotë se çmimet mund të jenë të gabuara për një kohë shumë të gjatë, derisa “muzika të ndalojë” dhe shumë njerëz të humbasin shumë para. Më pas, loja nis nga e para.
Një tjetër mekanizëm që mban artificialisht të larta çmimet e aksioneve janë riblerjet e aksioneve nga vetë kompanitë. Kjo praktikë u legalizua në SHBA në vitin 1982, pasi ishte ndaluar më parë në vitin 1934 nga administrata e Franklin D. Roosevelt-it. Riblerjet justifikohen si “kthim vlere për aksionerët”, por krahasimi i tyre me dividendët është mashtrues.
Imagjino një kompani si një picë me tetë copa. Dividenti është si t’i shtosh secilit një copëz ekstra: fiton diçka konkrete, por pjesa jote në pronësi mbetet e njëjtë dhe paguan taksë menjëherë. Riblerja e aksioneve është sikur kompania të blejë dhe të shkatërrojë dy nga tetë copat, duke bërë që pjesa jote të bëhet më e madhe. Nuk paguan taksë derisa t’i shesësh aksionet, dhe përfiton nga rritje artificiale e vlerës në letër.
Ndryshe nga dividendët, që tregojnë besim real në fitimet e ardhshme, riblerjet janë thjesht një truk financiar për të fryrë çmimin e aksioneve. Ato nuk ndërtojnë asgjë të re, por krijojnë një iluzion vlere që rritet me kalimin e kohës, duke shmangur taksat.
Prandaj reformat e viteve ’30 i ndaluan riblerjet: sepse ishin një mjet manipulimi dhe grabitjeje. Lejimi i tyre më pas lidhet me epokën e politikave neoliberale të Thatcher dhe Reagan. Së bashku me bashkimet gjigante, riblerjet e aksioneve dhe paratë e lira të bankave qendrore pas krizës së vitit 2008, është krijuar një sistem ku ideja se çmimet e aksioneve pasqyrojnë vlerën reale është bërë një iluzion i bukur për ata që përfitojnë prej tij.
Yanis Varoufakis, ish-ministër i Financave i Greqisë, është lider i partisë MeRA25 dhe profesor i Ekonomisë në Universitetin e Athinës.
Copyright: Project Syndicate, 2026.
www.project-syndicate.org
Që nga viti 2015 nxisim shpirtin sipërmarrës, inovacionin dhe rritjen personale duke ndikuar në zhvillimin e një mjedisi motivues dhe pozitiv tek lexuesit tanë. Mbështetja juaj na ndihmon ta vazhdojmë këtë mision.
Na Suporto