Vende anembanë botës po nxitojnë të përballen me të ashtuquajturat “kimikate të përjetshme”, por a po prekin vërtet thelbin masat e ndërmarra nga Mbretëria e Bashkuar dhe Bashkimi Europian?
Mbretëria e Bashkuar është bërë vendi më i fundit që ka prezantuar një plan për të trajtuar këto kimikate, duke i cilësuar si një nga “sfidat mjedisore më urgjente të kohës sonë”.
Më herët këtë javë (3 shkurt), Departamenti për Mjedisin, Ushqimin dhe Çështjet Rurale (DEFRA) publikoi për herë të parë një kuadër strategjik për mbrojtjen e shëndetit publik dhe mjedisit nga këto substanca të përhapura kudo.
Sipas planit, më vonë gjatë këtij viti do të hapet një konsultim publik për vendosjen e një limiti ligjor për PFAS në rregulloret e furnizimit publik me ujë në Angli. Qeveria, e cila këmbëngul se nuk ka prova për nivele të kimikateve të përjetshme mbi “kufijtë e sigurt” në furnizimin me ujë, thotë se kjo do ta bëjë më të lehtë mbajtjen përgjegjëse të kompanive ndotëse nëse kufijtë e lejuar tejkalohen.
Ky hap vjen vetëm disa javë pasi BE-ja shtrëngoi rregullat për PFAS në ujin e pijshëm, duke futur monitorim të detyrueshëm. Megjithatë, të dyja këto masa janë kritikuar ashpër, me një ekspert që i përshkruan si një “hartë rruge gjysmake”.
Çfarë janë “kimikatet e përjetshme” dhe pse përdoren?
Substancat per- dhe polifluoroalkilike (PFAS) janë një grup prej më shumë se 10,000 kimikatesh sintetike, të zbuluara praktikisht kudo në Tokë, veçanërisht në ujërat tona.
Të njohura si “kimikate të përjetshme” për shkak se u duhen mbi 1,000 vjet për t’u shpërbërë natyrshëm, PFAS janë gjetur nga maja e Everestit deri në gjakun e njeriut.
Këto kimikate u përhapën gjerësisht në vitet 1940 falë vetive të tyre rezistente ndaj ujit dhe yndyrës, dhe përdoren kryesisht në enë gatimi që nuk ngjisin, pëlhura rezistente ndaj ujit dhe ambalazhe ushqimore.
Lexo edhe: Nga energjia e pastër te ekonomia qarkulluese, sfida dhe mundësitë për një tranzicion të gjelbër
Megjithatë, ekspozimi kronik ndaj PFAS është lidhur me një sërë problemesh shëndetësore, përfshirë rritjen e rrezikut për disa lloje kanceri dhe uljen e fertilitetit. Në Europë, rreth 12.5 milionë njerëz jetojnë në komunitete me ujë të pijshëm të kontaminuar nga PFAS.
Si po vepron Mbretëria e Bashkuar?
Plani i veprimit i Mbretërisë së Bashkuar mbështetet në tre shtylla:
identifikimin e burimeve të PFAS, luftimin e përhapjes së tyre dhe reduktimin e ekspozimit.
Në një deklaratë online, DEFRA thotë se do të vlerësojë për herë të parë shtrirjen e plotë të kimikateve të përjetshme në ujërat bregdetare të Anglisë, për të krijuar një “pamje më të qartë” të rreziqeve që përballen këto habitate.
Megjithëse kjo mund të shërbejë si bazë për veprime të mëtejshme rregullatore, DEFRA nuk ka dhënë detaje se çfarë formash mund të marrin këto masa.
Kuadri përfshin gjithashtu plane për testimin e produkteve të përditshme, si ambalazhet ushqimore, për të gjurmuar praninë e PFAS dhe për të mbështetur inovacionin në “alternativa më të sigurta”. Dokumenti thekson se largimi gradual nga PFAS mund të vlejë “miliarda paund për bizneset britanike”, por nuk përmend nëse do të ketë investime konkrete për këtë tranzicion.
Plani nuk shkon deri në ndalimin e prodhimit të PFAS, siç ka bërë Franca. Kufizimi i vetëm që përmendet është ai për përdorimin e PFAS në shkumëzuesit kundër zjarrit, pas analizave shkencore dhe konsultimit publik.
Një “hartë rruge gjysmake”
Sian Sutherland, bashkëthemeluese e A Plastic Planet dhe Plastic Health Council, ka bërë fushatë për rregulla më të forta ndaj kimikateve plastike për më shumë se një dekadë.
Ajo i tha Euronews Green se goditja e shpallur nga qeveria britanike është “më pak një mburojë dhe më shumë një përballje e shtyrë”.
“Pas dekadash që PFAS janë lejuar të depërtojnë në ujë, tokë dhe trupat tanë, ministrat kanë shpallur një plan që duket si kërkim i dëshpëruar për një hartë rruge gjysmake, pasi aksidenti ka ndodhur tashmë,” thotë ajo.
Sipas Sutherland, strategjia e parë e qeverisë për PFAS është e mbushur me studime, monitorim dhe konsultime, por e varfër në veprime vendimtare për të ndalur dëmin tani.
A është BE-ja më përpara?
Më 12 janar, Bashkimi Europian forcoi mbrojtjen ndaj PFAS, duke e bërë për herë të parë të detyrueshme testimin e ndotjes në ujin e pijshëm për të gjitha shtetet anëtare.
Komisioni Europian thotë se sistemi i ri i raportimit është më i thjeshtë se direktiva e mëparshme dhe kërkon më pak të dhëna. Nëse kufijtë tejkalohen, shtetet anëtare duhet të ndërmarrin masa për uljen e niveleve të PFAS dhe të informojnë publikun.
Por Sutherland argumenton se këto standarde vetëm tregojnë kur “helmi ka mbërritur në rubinet”, pa e ndalur prodhimin, tregtimin apo çlirimin e tij në mjedis.
Çfarë mungon në të dyja politikat?
Ambientalistët kritikojnë si Mbretërinë e Bashkuar ashtu edhe BE-në për mungesën e një largimi të plotë dhe të unifikuar nga përdorimi jo thelbësor i PFAS.
BE-ja po shqyrton aktualisht një propozim për një ndalim universal të PFAS në të gjitha produktet, paraqitur në vitin 2022 nga Suedia, Danimarka, Gjermania, Norvegjia dhe Holanda.
“Rregullimi vazhdon kimikat pas kimikati, ndërkohë që mijëra substanca po aq të qëndrueshme mbeten në qarkullim,” thotë Sutherland. “Qëndrueshmëria është rreziku, por politika ende i trajton këto substanca si raste të veçuara, jo si një familje ndotësish ‘të përjetshëm’.”
Ajo shton gjithashtu se mungon llogaridhënia, duke theksuar nevojën për zbatim më të fortë të parimit ‘ndotësi paguan’, në mënyrë që industria të mbajë koston e monitorimit, pastrimit dhe mbrojtjes së shëndetit — dhe jo publiku apo sistemet shëndetësore tashmë të mbingarkuara.
Që nga viti 2015 nxisim shpirtin sipërmarrës, inovacionin dhe rritjen personale duke ndikuar në zhvillimin e një mjedisi motivues dhe pozitiv tek lexuesit tanë. Mbështetja juaj na ndihmon ta vazhdojmë këtë mision.
