Nga Yurdi Yasmi *– Nëse bota sot po përpiqet të ushqejë tetë miliardë njerëz, si do t’i ushqejë dhjetë miliardë deri në vitin 2050? Përmbushja e nevojave ushqimore të një popullsie në rritje kërkon jo vetëm një rritje rrënjësore të prodhimit të ushqimit, pothuajse tërësisht me bazë bimore, por edhe një shpërndarje më të drejtë, për të garantuar që askush të mos mbetet në pasiguri ushqimore.
Kjo është një detyrë jashtëzakonisht e vështirë. Sistemi aktual ushqimor tashmë po tregon shenja kolapsi. Rreth 673 milionë njerëz shkojnë në shtrat të uritur çdo natë dhe vetëm në vitin 2025, bota përjetoi dy uri masive (në Gaza dhe Sudan), të nxitura nga konfliktet, goditjet klimatike dhe rritja e fortë e çmimeve të ushqimit. Në të njëjtën kohë, 1.66 miliardë hektarë tokë , 60% e tyre tokë bujqësore janë degraduar nga vetë praktikat mbi të cilat mbështetemi për të ushqyer botën.
Uria globale nuk buron nga mungesa e kapacitetit për të prodhuar ushqim të mjaftueshëm, por pjesërisht nga dështimi ynë për ta prodhuar atë në mënyrë efikase dhe për ta shpërndarë në mënyrë të barabartë. Konfliktet dhe pasiguria mbeten shkaktarët kryesorë të urisë në 20 vende dhe territore, duke lënë afro 140 milionë njerëz përballë pasigurisë akute ushqimore. Fatkeqësitë natyrore kanë shkaktuar humbje bujqësore të vlerësuara në 3.26 trilionë dollarë në nivel global gjatë 33 viteve të fundit – mesatarisht 99 miliardë dollarë në vit, ose rreth 4% të prodhimit bujqësor botëror. Ndërkohë, rritjet e fundit të çmimeve të ushqimit, të nxitura nga problemet në zinxhirin e furnizimit, kanë shtyrë dhjetëra miliona njerëz drejt urisë pothuajse brenda natës. Më keq akoma, këto nuk janë tronditje të izoluara: ato përfaqësojnë normalitetin e ri.
Për dekada me radhë, sektori i bujqësisë i është përgjigjur rritjes së kërkesës duke zhvilluar kultura me rendiment më të lartë dhe duke përdorur gjithnjë e më shumë inpute: më shumë plehra kimike, më shumë pesticide dhe më shumë ujë. Por kjo prirje ka prodhuar mbetje të panevojshme, ka ndotur lumenjtë, ka degraduar tokën dhe ka çliruar sasi gjithnjë e më të mëdha të gazrave serrë (GHG). Duhet të gjejmë një rrugë më të mirë – dhe shkenca mund të na e tregojë atë. Ne tashmë i kemi njohuritë dhe mjetet për të optimizuar atë që përdorim dhe për të diversifikuar atë që kultivojmë.
Lexo edhe: Lorenc Gordani: Shqipëria është kampione e gjelbër, por ende e pambrojtur nga ndryshimet klimatike
Një përparësi kyçe është rritja e efikasitetit. Midis viteve 1990 dhe 2020, përdorimi i plehrave u rrit me 46%, ndërsa ai i pesticideve u dyfishua. Megjithatë, vetëm 30–60% e lëndëve ushqyese nga plehrat dhe 20–70% e pesticideve absorbohen realisht; pjesa tjetër përfundon në lumenj, degradon tokën ose çliron gazra serrë. Për fat të mirë, studimet tregojnë se optimizimi i përdorimit të azotit mund të rrisë rendimentet deri në 19% dhe të ulë përdorimin e plehrave me 15–19%. Menaxhimi më i mirë i pesticideve – përmes spërkatjes precize, biopesticideve dhe monitorimit të mbetjeve – redukton mbetjet kimike duke mbrojtur biodiversitetin. Praktikat agroekologjike, si ndërthurja e kulturave, rotacioni i tyre dhe integrimi i pemëve në sistemet bujqësore, përmirësojnë shëndetin e tokës, ulin varësinë nga inputet dhe forcojnë qëndrueshmërinë afatgjatë.
Përparësia e radhës është diversifikimi i sistemit ushqimor. Dekada rritjeje të produktivitetit kanë krijuar një varësi të rrezikshme nga vetëm tre kultura. Gruri, orizi dhe misri sigurojnë sot pjesën më të madhe të kalorive globale. Një mbështetje e tillë në monokultura krijon një vulnerabilitet të thellë ndaj dëmtuesve, sëmundjeve dhe ndryshimeve klimatike. Zgjidhja gjendet te kulturat që kemi lënë pas dore. Speciet tradicionale dhe të nënvlerësuara, meli rezistent, bishtajoret e pasura me lëndë ushqyese, frutat indigjene, patatet yam të qëndrueshme – ofrojnë ushqim të bollshëm dhe përfitime shtesë, si rezistenca klimatike. Iniciativa të FAO-s, si Future Smart Food në Azi dhe 100 Crops for Africa, tregojnë se këto kultura “të harruara” mund njëkohësisht të zgjerojnë dietat, të rrisin të ardhurat e fermerëve dhe të rigjenerojnë tokat e degraduara.
Së fundi, duhet të përshkallëzojmë teknologjitë që funksionojnë. Analitika e të dhënave dhe bujqësia precize po e transformojnë tashmë fermën moderne. Dronët mund të mbjellin fara dhe të shpërndajnë inpute me saktësi milimetrike. Platformat e inteligjencës artificiale përdorin imazhe satelitore për të dhënë rekomandime të personalizuara dhe në kohë reale. Robotët mund të identifikojnë barërat e këqija për spërkatje të synuar, duke shmangur përdorimin masiv të herbicideve. Testet digjitale të tokës dhe stacionet meteorologjike udhëheqin vendimmarrjen e përditshme, ndërsa sistemet blockchain mund të lidhin fermerët e vegjël me tregje transparente dhe të gjurmueshme.
Zgjerimi i këtyre mjeteve kërkon investime të konsiderueshme në shërbimet këshilluese bujqësore, ndryshime të mëdha të politikave të bazuara në shkencë dhe platforma për shkëmbimin e njohurive, në mënyrë që fermerët të optimizojnë përdorimin e inputeve. Po ashtu, inovacioni i vazhdueshëm duhet të integrohet në praktikat lokale, çka kërkon bashkëpunim më të ngushtë mes qeverive, investitorëve, sektorit privat dhe vetë fermerëve.
Objektivi është i qartë: bujqësia duhet të prodhojë më shumë me më pak – më shumë prodhim për çdo pikë uji, më shumë kalori për çdo kilogram pleh dhe më shumë ushqim për çdo hektar – çdo sezon, kudo. Kjo nënkupton zëvendësimin e paketave industriale “një masë për të gjithë” me sisteme elastike, të përshtatura për kontekstin lokal, të sinkronizuara me tokën, ujin, kulturat dhe klimën. Kërkimi i financuar nga publiku duhet të udhëheqë aty ku tregu dështon, për të garantuar akses të barabartë në bujqësinë precize, ndërsa inovacioni privat vazhdon të përshkallëzojë atë që funksionon. Njohuria nuk është më pengesa; vullneti politik dhe nxitjet e harmonizuara janë.
Edhe përballë konflikteve të përsëritura, thatësirave dhe kaosit të tregjeve, prodhimi i qëndrueshëm dhe çmimet e përballueshme janë të mundshme. Tokat e shëndetshme, diversifikimi i kulturave dhe menaxhimi preciz janë çelësi. Një botë ku pothuajse të gjithë ushqehen mirë, fermerët prosperojnë, tokat rigjenerohen, ujërat pastrohen, biodiversiteti rikuperohet dhe sistemet ushqimore emetojnë minimalisht gazra serrë nuk është utopi. Është shpërblimi realist për përqafimin e një modeli të ri bujqësor, përpara se i vjetri të shembet.
Pyetja e vetme është nëse do të përdorim njohuritë, shkencën dhe mjetet e provuara që tashmë i kemi. Brezat e ardhshëm nuk do të pyesin nëse zgjidhjet ekzistonin; do të pyesin pse na u desh kaq shumë kohë për t’i zbatuar. Zgjedhja është e jona – dhe nis me kthimin e shkencës në praktikë reale.
*Yurdi Yasmi është Drejtor i Divizionit të Prodhimit dhe Mbrojtjes së Bimëve në Organizatën e Kombeve të Bashkuara për Ushqimin dhe Bujqësinë (FAO).
Burimi: Project Syndicate, 2026
Që nga viti 2015 nxisim shpirtin sipërmarrës, inovacionin dhe rritjen personale duke ndikuar në zhvillimin e një mjedisi motivues dhe pozitiv tek lexuesit tanë. Kjo punë që e bëjmë me shumë dashuri nuk ka të paguar. Ne jemi platforma e vetme e cila promovon modelin pozitiv të sipërmarrjes së lirë. Përmes kësaj platforme mbështesim edukimin gjatë gjithë jetës si mjet për zhvillimin personal dhe profesional të brezave. Kontributi juaj do të na ndihmojë në vazhdimin e këtij misioni në gjithë trevat shqipfolëse.
