A është “bumi” i inteligjencës artificiale një flluskë? Askush nuk mund ta thotë me siguri. Por një mënyrë më e thjeshtë dhe më interesante për ta kuptuar këtë është të bëjmë një pyetje tjetër: çfarë lloj ekonomie globale duhet të krijohet që vlerësimet aktuale të tregut të kenë kuptim?
Në qendër të këtij zhvillimi janë disa kompani të mëdha si Nvidia, Alphabet, Apple, Microsoft, Meta, Tesla, Amazon Web Services dhe të tjera. Të gjitha së bashku përfaqësojnë një bast të madh financiar. Nëse supozojmë se deri në vitin 2036 këto kompani do të kenë norma fitimi dhe vlerësimi të qëndrueshme, atëherë ato mund të gjenerojnë rreth 2.4 trilionë dollarë të ardhura shtesë në vit nga tregjet e huaja. Kjo është pothuajse sa gjithë eksportet aktuale të mallrave të SHBA-së.
Sigurisht, SHBA-ja do të duhet të importojë disa elemente për të ofruar këto shërbime, dhe jo të gjitha fitimet do të mbeten brenda vendit. Por edhe duke marrë këtë parasysh, shifrat mbeten shumë të mëdha. Kjo na detyron të rishikojmë mënyrën si mendojmë për ekonominë globale. Deri tani, debati është fokusuar tek deficitet e SHBA-së. Por nëse tregjet kanë të drejtë për AI, pyetja kryesore bëhet: si do të paguajë pjesa tjetër e botës për këto shërbime? Kjo është një kthesë e madhe. Nuk bëhet fjalë vetëm që bota të pranojë avantazhin teknologjik të SHBA-së, por edhe ta paguajë atë, vazhdimisht dhe në shkallë të madhe. Pagesat nuk do të shkojnë tek një ekonomi e gjerë industriale, por tek një grup relativisht i vogël kompanish që kontrollojnë teknologjinë e AI.
Por si do të realizohen këto pagesa? Vendet zakonisht paguajnë për importe përmes eksporteve, investimeve, shitjes së aseteve ose borxhit. Ndërkohë, SHBA po bëhet më proteksioniste, duke e bërë më të vështirë për vendet e tjera të fitojnë dollarët që u duhen. Kjo krijon një kontradiktë të qartë: nuk mund të kërkosh pagesa të mëdha nga bota, ndërkohë që kufizon mënyrat se si ajo fiton para.
Lexo edhe:Propaganda “Lego” e Iranit sfidon fuqinë e Washingtonit
Kjo situatë ka edhe pasoja politike. Nga njëra anë janë kompanitë teknologjike që kanë nevojë për tregje ndërkombëtare, dhe nga ana tjetër politikat proteksioniste. Këto dy drejtime nuk përputhen lehtë.
Një tjetër element i rëndësishëm është çmimi. Nëse SHBA do të eksportojë shumë më tepër shërbime AI, atëherë çmimet relative duhet të përshtaten. Kjo do të ndikojë edhe në balancat ekonomike globale. Debatet aktuale për tregtinë, si tarifat apo deficitet bilaterale, duken gjithnjë e më pak relevante përballë këtij realiteti të ri. Faza e ardhshme e globalizimit mund të mos lidhet me mallra fizike, por me pagesa të vazhdueshme për përdorimin e infrastrukturës së AI. Pastaj vjen çështja e taksave. Fitimet që priten nga AI janë të mëdha dhe përqendrohen në pak kompani, të cilat punësojnë relativisht pak njerëz. Kjo do të thotë që kemi të bëjmë më shumë me përqendrimin e pasurisë sesa me krijimin e gjerë të vendeve të punës.
Për këtë arsye, taksimi bëhet i pashmangshëm. Qeveria amerikane do të kërkojë pjesën e saj, ashtu si edhe qeveritë lokale dhe ato të huaja. Debatet aktuale për taksat digjitale mund të duken të vogla krahasuar me konfliktet që mund të vijnë për taksimin e këtyre fitimeve. Kjo ka ndikim edhe tek vetë vlerësimet e kompanive. Nëse këto fitime nuk taksohen shumë, atëherë çmimet aktuale mund të justifikohen. Por nëse taksat rriten, atëherë ose kompanitë duhet të gjenerojnë edhe më shumë fitime, ose investitorët do të marrin më pak nga sa presin sot. Nga ana gjeopolitike, është e vështirë të imagjinohet që pjesa tjetër e botës do ta pranojë pasivisht këtë situatë. Vendet do të përpiqen të zhvillojnë alternativa vendase, të vendosin rregulla të reja dhe të reduktojnë varësinë nga SHBA.
Në vend që të tregojë dobësimin e SHBA-së, kjo situatë mund të sinjalizojë një formë të re fuqie. Në shekullin e kaluar, fuqia amerikane bazohej në industrinë dhe ushtrinë. Në këtë shekull, ajo mund të bazohet në kontrollin e infrastrukturës së inteligjencës artificiale.
Sfida për botën do të jetë si të paguajë për këtë akses. Sfida për SHBA-në do të jetë si t’i shesë këto shërbime globalisht, në një botë gjithnjë e më proteksioniste dhe me presion të lartë për taksa. Ndoshta kemi të bëjmë me një flluskë. Ndoshta teknologjia është reale, por politika dhe taksat do ta ndryshojnë lojën. Ose ndoshta po hyjmë në një rend të ri ekonomik ku disa kompani amerikane kontrollojnë një pjesë të madhe të të ardhurave globale. Nëse kjo është e ardhmja, atëherë debati aktual është i gabuar. Çështjet kryesore të dekadës së ardhshme nuk do të jenë tarifat apo deficitet, por mënyra si shpërblehet kapitali i AI, sa do të zgjasë proteksionizmi dhe kush do të ketë të drejtën të taksojë këto fitime.
Ricardo Hausmann, një ish-ministër i planifikimit i Venezuelës dhe ish-ekonomist kryesor në Bankën Ndër-Amerikane të Zhvillimit, është profesor në Harvard Kennedy School dhe Drejtor i Harvard Growth Lab. Andrés Velasco, një ish-ministër i financave i Kilit, është Dekan i Shkollës së Politikave Publike në London School of Economics and Political Science.
Copyright: Project Syndicate, 2026.
www.project-syndicate.org
Që nga viti 2015 nxisim shpirtin sipërmarrës, inovacionin dhe rritjen personale duke ndikuar në zhvillimin e një mjedisi motivues dhe pozitiv tek lexuesit tanë. Mbështetja juaj na ndihmon ta vazhdojmë këtë mision.
Na Suporto
