Përplasja e fundit mes kompanisë Anthropic dhe administratës së presidentit amerikan Donald Trump nxjerr në pah një problem serioz në mënyrën si po qeveriset inteligjenca artificiale sot. Ironikisht, duket sikur një kompani private po shqetësohet më shumë për kufijtë etikë sesa një nga institucionet më të fuqishme ushtarake në botë.
Pak kohë më parë, Departamenti i Mbrojtjes i SHBA e shpalli Anthropic si një “rrezik për zinxhirin e furnizimit”. Arsyeja? Kompania kishte insistuar që teknologjia e saj të mos përdorej për mbikëqyrje masive të qytetarëve apo për armë plotësisht autonome. Si reagim, Pentagoni e vendosi atë në një listë që zakonisht përdoret për entitete të huaja të konsideruara kërcënim për sigurinë kombëtare. Anthropic ka reaguar duke e çuar çështjen në gjykatë.
Pavarësisht se si e shohim këtë rast, ai tregon qartë një problem të madh: kur kompanitë private janë ato që vendosin kufijtë etikë, do të thotë se sistemet që duhet të mbrojnë interesin publik nuk po funksionojnë siç duhet.
Megjithatë, ka edhe shenja pozitive. Samiti i ndikimit të AI në Indi tregoi se ende ka kohë për të ndryshuar drejtim. Sot, shumë startup-e po zhvillojnë sisteme të dizajnuara për përdorim të sigurt dhe etik, ndërsa organizatat e shoqërisë civile po përdorin AI për të adresuar probleme reale, si dhuna ndaj grave dhe vajzave. Në të njëjtën kohë, kostot e teknologjisë janë ulur ndjeshëm dhe mjetet janë bërë më të aksesueshme për aktorë më të vegjël.
Kjo është pikërisht ajo që shumë prej nesh kanë shpresuar: një revolucion teknologjik i udhëhequr nga vlera demokratike dhe respekt për të drejtat e njeriut. Kjo qasje është reflektuar edhe në punën time për rekomandimet e UNESCO-s dhe parimet e OECD për inteligjencën artificiale. India ofron një shembull interesant për vendet që duan të përdorin AI në shërbim të qytetarëve. Investimet në infrastrukturë digjitale publike, si sistemi biometrik Aadhaar dhe sistemi i pagesave UPI, tregojnë se teknologjia mund të përdoret në shkallë të gjerë për nevoja reale. Por rasti i Anthropic nxjerr në pah një tension gjithnjë në rritje: nga njëra anë nevoja për rregulla të forta, dhe nga ana tjetër dëshira e qeverive për të tërhequr investime. Kompanitë e mëdha të AI janë në konkurrencë të fortë globale, dhe shpesh politikanët hezitojnë të vendosin rregulla që mund t’i largojnë ato.
Lexo edhe: Raporti i Stabilitetit Financiar i BSH: Kujdes i shtuar për rreziqet gjeopolitike
Kjo u pa qartë edhe në samitin e AI në Paris, ku vëmendja u fokusua më shumë tek investimet që u siguruan nga kompanitë e mëdha sesa tek iniciativat për interes publik. Në vend që këto samite të fokusohen në bashkëpunim dhe rregullim, ato po kthehen në platforma për marrëveshje biznesi. Megjithatë, çdo qeveri mund të bëjë pjesën e saj duke vendosur rregulla të qarta dhe duke ndërtuar kapacitete për t’i zbatuar ato. Një mjet shumë i fuqishëm është prokurimi publik, që përbën një pjesë të madhe të ekonomisë. Përmes kontratave publike mund të kërkohet transparencë, siguri dhe standarde etike nga kompanitë.
Por kjo nuk mjafton. Duhet edhe legjislacion i qartë. Një hap i rëndësishëm do të ishte që sistemet e AI të mos kenë kurrë status ligjor si persona, në mënyrë që përgjegjësia të mbetet gjithmonë tek njerëzit ose institucionet. Po ashtu, duhet të ndalohen praktika si mbledhja e të dhënave pa leje, mbikëqyrja masive dhe manipulimi politik përmes AI.
Jo çdo vend ka nevojë të ndërtojë modelet më të avancuara të AI. Një alternativë më realiste është investimi në modele më të vogla, open-source, të përshtatura për gjuhën dhe nevojat lokale. Kjo kërkon investime dhe institucione të forta, por mund të sjellë rezultate reale. Akti i AI i Bashkimit Evropian është përpjekja më ambicioze deri tani për të vendosur rregulla. Edhe pse kritikohet si kompleks, ai thekson një parim të thjeshtë: teknologjia nuk është mbi ligjin. Ashtu si në farmaci apo ndërtim, edhe sistemet e AI duhet të kalojnë kontrolle sigurie përpara përdorimit.
Shpejtësia me të cilën po zhvillohet AI e bën këtë edhe më urgjente. Vendet që nuk ndërtojnë këto baza rrezikojnë jo vetëm të mbeten pas, por edhe të humbasin kontrollin mbi mënyrën si përdoren këto teknologji. Lajmi i mirë është se qeveritë dhe konsumatorët ende kanë ndikim. Qasja në tregje u jep vendeve fuqi reale për të vendosur kushte, ndërsa presioni publik ka treguar se mund të ndryshojë sjelljen e kompanive. Shoqëritë demokratike nuk mund t’ia lënë mbrojtjen e vlerave të tyre kompanive private. Ato duhet të ndërtojnë vetë institucionet, ligjet dhe kapacitetet e nevojshme, përpara se të jetë shumë vonë.
Gabriela Ramos, bashkëkryetare e Task Forcës për Pabarazitë dhe Deklarimet Financiare të lidhura me çështjet sociale, është ish-zv.drejtore e përgjithshme për shkencat sociale dhe humane në UNESCO, ku ka mbikëqyrur hartimin e Rekomandimit për Etikën e Inteligjencës Artificiale, si dhe ish-shefe e stafit në OECD dhe përfaqësuese (“sherpa”) në G20, G7 dhe APEC.
Copyright: Project Syndicate, 2026.
www.project-syndicate.org
Që nga viti 2015 nxisim shpirtin sipërmarrës, inovacionin dhe rritjen personale duke ndikuar në zhvillimin e një mjedisi motivues dhe pozitiv tek lexuesit tanë. Mbështetja juaj na ndihmon ta vazhdojmë këtë mision.
Na Suporto
