Dita Botërore e Lirisë së Shtypit, ku jemi me lirinë e fjalës?

Nga Adelina Onuzi

Sot, më 3 maj 2025, në Ditën Botërore të Lirisë së Shtypit, është momenti i duhur për të reflektuar mbi historinë, sfidat dhe transformimet që ka përjetuar gazetaria, si në botë ashtu edhe në Shqipëri.

Gazetaria ka rrënjë që datojnë që nga shekulli i 17-të, me botimin e gazetave të para në Evropë. Në shekullin e 19-të, përparimet teknologjike si shtypshkronjat me shpejtësi të lartë dhe përdorimi i letrës së lirë nga druri bënë të mundur qarkullimin masiv të gazetave. Kjo periudhë shënoi një rritje të madhe të lexueshmërisë dhe ndikimit të medias në opinionin publik.

Në Shqipëri, gazetaria filloi të zhvillohej në fund të shekullit të 19-të, me botimin e gazetave si “Albania” nga Faik Konica dhe “Drita” nga Petro Nini Luarasi. Gjatë periudhës komuniste, media ishte e kontrolluar nga shteti, duke shërbyer si mjet propagande. Pas rënies së regjimit komunist në vitin 1991, u hapën mundësitë për një shtyp të lirë dhe të pavarur, megjithëse sfidat e reja u shfaqën në formën e presioneve politike dhe ekonomike.

Sipas Indeksit Botëror të Lirisë së Shtypit 2024 të Reporterëve pa Kufij (RSF), liria e medias është nën presion të madh në mbarë botën. Në vitin 2024, Komiteti për Mbrojtjen e Gazetarëve (CPJ) regjistroi numrin më të lartë të gazetarëve të vrarë në mbi 30 vjet, me të paktën 124 vdekje, shumica e të cilëve ishin palestinezë të vrarë nga forcat izraelite në Gaza dhe Bregun Perëndimor. Gazetarët në vende si Sudani, Pakistani, Meksika, Siria, Myanmari, Iraku dhe Haiti gjithashtu u përballën me dhunë fatale, ndërsa shumë të tjerë u ndaluan, u ngacmuan dhe u sulmuan.

Në Shtetet e Bashkuara, liria e shtypit ka rënë në një nivel historikisht të ulët, duke u renditur në vendin e 57-të globalisht, krahas vendeve si Gambia dhe Uruguai. Kjo rënie i atribuohet një “ndryshimi autoritar” gjatë presidencës së Donald Trump, përfshirë sulme të përsëritura ndaj medias, përpjekje për të ndërprerë financimin e mediave kritike dhe konsolidimin e mediave.

Lexo gjithashtu: Paga minimale 500 euro/ Ekspertja Radonshiqi: Shpresë për krahun e punës, por rrezik për bizneset

Shqipëria renditet në vendin e 99-të nga 180 vende në Indeksin Botëror të Lirisë së Shtypit 2024 të RSF, me një pikëzim të përgjithshëm prej 54.1. Problemet kryesore përfshijnë ndërhyrjen politike, mungesën e pavarësisë ekonomike dhe kërcënimet ndaj gazetarëve.

Sipas Freedom House, ndërthurja e interesave të fuqishme të biznesit, politikës dhe medias pengon zhvillimin e mediave të pavarura në Shqipëri. Gazetarët përballen me pasiguri në punë, paga të ulëta dhe mbeten subjekt i padive, ngacmimeve dhe sulmeve fizike nga ata që përballen me hetime mediatike.

Raporti i SafeJournalists për vitin 2023 tregon se mjedisi i përgjithshëm për gazetarinë e pavarur dhe profesionale në Shqipëri është nën presion të konsiderueshëm për shkak të sfidave strukturore, përfshirë ndërthurjen e interesave politike, ekonomike dhe mediatike, si dhe përqendrimin e pronësisë së mediave dhe transparencën e kufizuar.

Lexo gjithashtu: Rrjetet sociale, trampolina drejt pasurisë/ Si po bëhen influencerët shqiptarë fytyrat e reja të suksesit?

Në epokën digjitale, kufijtë midis gazetarëve profesionistë dhe qytetarëve që raportojnë ngjarje janë bërë më të paqarta. Platforma si blogjet, rrjetet sociale dhe kanalet e transmetimit të drejtpërdrejtë kanë lejuar që çdo individ të ndajë informacione dhe opinione me një audiencë të gjerë. Kjo ka sjellë përfitime në diversitetin e burimeve të informacionit, por gjithashtu ka ngritur shqetësime për përhapjen e dezinformimit dhe mungesën e verifikimit të fakteve.

Pavarësisht sfidave, gazetaria e pavarur mbetet një shtyllë thelbësore e demokracisë. Ajo luan një rol vendimtar në zbulimin e korrupsionit, mbajtjen e pushtetit përgjegjës dhe informimin e qytetarëve për çështje jetike. Një shoqëri pa media të lirë është një shoqëri më pak e informuar, më pak transparente dhe më e prekshme ndaj abuzimeve me pushtetin.