Mbyllja e Ngushticës së Hormuzit ka shkaktuar një tronditje të madhe në ekonominë globale, të cilën Fondi Monetar Ndërkombëtar e përshkruan si një krizë “globale, por me ndikim të pabarabartë”. Kjo ka ndërprerë rrjedhën e rreth një të katërtës së naftës në botë, një të pestës së gazit natyror të lëngshëm dhe një të tretës së furnizimeve me plehra kimike. Si pasojë, çmimet e energjisë dhe plehrave janë rritur, zinxhirët e furnizimit janë detyruar të riorganizohen dhe kushtet financiare janë shtrënguar në mënyra të ndryshme në vende të ndryshme.
Vendet që varen nga importet, veçanërisht në Azi, Afrikë dhe disa pjesë të Evropës, janë goditur më fort. Shumë prej tyre po përballen me rritje të kostos së borxhit dhe ulje të vlerësimit kreditor. Ndërkohë që bankat qendrore përpiqen të reagojnë ndaj rritjes së çmimeve të ushqimeve dhe karburanteve, rritja e normave të interesit në nivel global po kufizon edhe më shumë hapësirën financiare të vendeve në zhvillim.
Megjithatë, kjo krizë nuk ka nxjerrë në pah vetëm dobësitë ekonomike, por edhe dallimet e mëdha mes vendeve në mënyrën si përballojnë goditjet. Sot, ndarja më e rëndësishme nuk është vetëm mes vendeve eksportuese dhe importuese të naftës, por mes atyre që kanë ndërtuar sisteme energjetike të qëndrueshme dhe atyre që mbeten të ekspozuara.
Spanja është një shembull i qartë i asaj që mund të arrihet. Investimet e saj të shpejta në energjinë e erës dhe diellore kanë ulur ndjeshëm varësinë nga gazi për përcaktimin e çmimit të energjisë elektrike. Nëse në vitin 2019 gazi ndikonte në 75% të çmimit të energjisë, në vitin 2025 kjo shifër ka rënë në vetëm 19%. Ndërkohë që në vende si Gjermania dhe Italia çmimet kanë qenë shumë të larta, në Spanjë ato parashikohen të mbeten shumë më të ulëta.
Edhe Brazili ka treguar një rezistencë të ngjashme, por përmes një rruge tjetër. Infrastruktura e zhvilluar për biokarburantet u jep mundësi miliona shoferëve të zgjedhin mes etanolit dhe benzinës. Kjo ka bërë që çmimet e karburantit në vend të rriten shumë më pak krahasuar me vende të tjera, duke mbrojtur konsumatorët nga luhatjet globale.
Edhe Kina ka rezultuar më e fortë se sa pritej. Pas një dekade investimesh, energjitë e rinovueshme përbëjnë gati 40% të prodhimit të saj të energjisë elektrike. Përveç kësaj, vendi ka rezerva të mëdha strategjike të naftës. Kjo i ka dhënë një avantazh të rëndësishëm përballë krizës dhe ka zbutur ndikimin në rritjen ekonomike.
Analistët e energjisë po e krahasojnë këtë situatë me momentin që përjetoi Evropa pas luftës në Ukrainë në vitin 2022. Ashtu si Evropa u detyrua të ulte varësinë nga gazi rus, sot vendet aziatike po shtyhen të reduktojnë varësinë nga nafta. Ndryshimi është se këtë herë alternativat e pastra janë më të lira dhe më të disponueshme.
Mësimi është i qartë: dobësia e një vendi nuk varet vetëm nga tregtia, por nga zgjedhjet strategjike dhe politikat që ka ndjekur. Çdo shtet duhet të pyesë veten sa kontroll ka mbi sistemin e tij energjetik, sa të diversifikuara janë burimet dhe nëse ka arritur të mbrojë qytetarët nga luhatjet globale të çmimeve.
Për vendet që vazhdojnë të varen nga karburantet fosile dhe nuk kanë investuar në tranzicionin energjetik, kjo krizë është një paralajmërim serioz. Nëse vendet e tjera përshpejtojnë kalimin drejt energjive të rinovueshme, këto ekonomi mund të përballen me humbje të tregjeve dhe investimeve në të ardhmen.
Në këtë situatë, prodhuesit e naftës dhe gazit kanë një mundësi të rrallë. Rritja e çmimeve krijon fitime të mëdha për kompanitë, ndërkohë që kostoja bie mbi qytetarët. Për këtë arsye, taksat mbi fitimet e jashtëzakonshme janë një mjet i rëndësishëm për të balancuar këtë pabarazi.
Të ardhurat shtesë mund të përdoren në dy drejtime kryesore. Së pari, për të mbrojtur konsumatorët, pasi rritja e çmimeve të energjisë godet më shumë shtresat me të ardhura të ulëta. Masa si subvencionet, kuponët energjetikë apo stabilizimi i çmimeve janë të nevojshme në afat të shkurtër.
Së dyti, për investime afatgjata. Kompanitë shtetërore, si Petrobras në Brazil, tashmë kanë filluar të investojnë në teknologji të pastra dhe biokarburante. Kjo krizë mund t’u japë më shumë burime për të përshpejtuar këtë proces.
Një rol të rëndësishëm luajnë edhe fondet sovrane, të cilat mund të lidhin të ardhurat nga burimet natyrore me investimet në energjinë e gjelbër. Vende si Malajzia, Indonezia apo edhe Senegali kanë nisur tashmë iniciativa konkrete për të kanalizuar këto të ardhura drejt zhvillimit të qëndrueshëm.
Në fund, mënyra se si vendet kalojnë nga varësia në autonomi është duke shndërruar fitimet e sotme në investime për të ardhmen. Kjo do të thotë të përdoren këto momente krize për të ndërtuar një ekonomi më të qëndrueshme dhe më të fortë. Vendet që veprojnë sot do të jenë shumë më të përgatitura kur të vijë kriza e radhës.
Laura Carvalho është Drejtoreshë për Prosperitetin Ekonomik dhe Klimatik në Open Society Foundations dhe Profesore e Asociuar e Ekonomisë në University of São Paulo.
Copyright: Project Syndicate, 2026.
www.project-syndicate.org
Që nga viti 2015 nxisim shpirtin sipërmarrës, inovacionin dhe rritjen personale duke ndikuar në zhvillimin e një mjedisi motivues dhe pozitiv tek lexuesit tanë. Mbështetja juaj na ndihmon ta vazhdojmë këtë mision.
Na Suporto
