Kompania europiane pa të cilën nuk do të ekzistonin as iPhone dhe as AI

Për vite me radhë ka vepruar larg vëmendjes së publikut. Por sot, kjo kompani holandeze ndodhet në zemër të industrisë globale të teknologjisë. Duke investuar herët në një teknologji që shumë ekspertë e konsideronin pothuajse të pamundur, ASML mori një rrezik gjigant. Ky bast rezultoi i suksesshëm dhe i dha kompanisë një monopol strategjik që sot formëson botën moderne.

Me seli në Veldhoven të Holandës, ASML Holding është përmendur së fundmi në media për shkak të rritjes së fortë të vlerës së aksioneve të saj. Edhe pse nuk është një emër i njohur për publikun e gjerë, ajo është pa dyshim një nga kompanitë më të rëndësishme në planet. Pozicioni i saj aktual, si e vetmja kompani në botë që zotëron një segment kritik të prodhimit të çipave të avancuar, është rezultat i një vendimi shumë të guximshëm dhe tepër të pasigurt të marrë dekada më parë.

Për të kuptuar pse kjo ka rëndësi, mjafton të shohim Tajvanin. Ishulli dominon prodhimin global të gjysmëpërçuesve, duke i dhënë vetes një peshë të veçantë politike mes tensioneve të vazhdueshme me Kinën, e cila e konsideron Tajvanin si territor të vetin. Tajvani është shtëpia e disa prej kompanive më të mëdha në këtë industri, përfshirë TSMC, fabrikat e së cilës janë më të avancuarat në botë. Ato prodhojnë procesorë të gjeneratës së fundit me teknologji 5 nanometra, 3 nanometra dhe së fundmi edhe 2 nanometra. Klientët kryesorë të TSMC janë Apple, që i përdor çipat për iPhone dhe Mac, si dhe Nvidia, procesorët e së cilës furnizojnë një pjesë të madhe të infrastrukturës së inteligjencës artificiale. Në listë janë gjithashtu Qualcomm, AMD, MediaTek dhe madje edhe Intel. Dhe të gjithë këta varen nga një kompani e vetme.

Gara drejt rrezeve ultravjollcë ekstreme (EUV)

Fabrika të reja po ndërtohen në Shtetet e Bashkuara dhe në Europë, por arritja e nivelit të Tajvanit do të marrë vite. Më e rëndësishmja: çdo njëra prej këtyre fabrikave varet nga ASML. Kompania holandeze prodhon makineritë e fotolitografisë që përdoren për të gdhendur qarqet mikroskopike mbi pllakat e silikonit. Vendimtare është fakti që ASML është e vetmja kompani në botë që prodhon makineri të litografisë me rreze ultravjollcë ekstreme (EUV), të domosdoshme për prodhimin e çipave 7 nanometra e më poshtë.

Me fjalë të tjera, pa ASML, gjeneratat më të fundit të procesorëve thjesht nuk mund të prodhohen. Nga telefonat inteligjentë deri te qendrat e të dhënave për AI, një pjesë e madhe e teknologjisë moderne mbështetet mbi këto makineri. E themeluar në vitin 1984 nga ASM International dhe Philips, ASML fillimisht mbeti pas konkurrentëve si Nikon dhe Canon në tregun e litografisë. Por në vitin 1991 prezantoi platformën PAS 5500, një pikë kthese në historinë e saj. Edhe pse këto sisteme nuk prodhohen më, mbi 90% e tyre vazhdojnë të përdoren sot, të rikondicionuara ose të integruara në sisteme më të reja. Një nga kompanitë e para që adoptoi këto makina ishte Micron, gjë që e ndihmoi ASML të ngushtonte diferencën me rivalët. Por kjo ishte vetëm fillimi.

Lexo edhe: The Lobby Boy, nga kaosi i recepsionit, te një platformë që po ndryshon hotelerinë!

Dekada kërkimi dhe miliarda investime

Në vitet ’90, ASML vendosi të investojë në teknologjinë EUV, pavarësisht skepticizmit të madh në industri. Shumë ekspertë besonin se kjo teknologji nuk do të funksiononte kurrë. Megjithatë, ASML bashkëthemeloi konsorciumin europian Euclides në vitin 1998 dhe iu bashkua konsorciumit amerikan EUV LLC në vitin 1999. Fotolitografia përdor dritën për të “vizatuar” modelet e transistorëve mbi silikon. Në vitet ’80 përdoreshin llamba me avuj merkuri me gjatësi vale 436 nanometra, më pas 365 nanometra. EUV përdor dritë me gjatësi vale vetëm 13.5 nanometra, e krijuar nga plazma e bazuar në kallaj. Sa më e shkurtër gjatësia e valës, aq më të imta janë detajet dhe aq më të fuqishëm janë çipat. Por kthimi i teorisë në realitet ishte tepër i ngadaltë dhe i vështirë. ASML ndërtoi prototipet e para EUV në vitin 2006, por teknologjia ishte ende larg gatishmërisë për prodhim masiv. Përveç zhvillimit të vetë makinerive, prodhuesit e çipave u detyruan të ridizajnonin proceset, të përshtatnin ambientet e fabrikave dhe të ndërtonin infrastrukturë krejtësisht të re. Makineritë EUV janë jashtëzakonisht të ndjeshme dhe funksionojnë në vakum, sepse edhe ajri thith rrezatimin ultravjollcë. Një grimcë pluhuri apo një shenjë gishti mund të shkaktojë dëmtime serioze. Vetëm në vitin 2019 dolën në treg pajisjet e para për konsumatorë që përdornin çipa të prodhuar me makineri EUV, si Samsung Galaxy Note 10 dhe Note 10 Plus.

Një monopol nën presion?

Mekanizmat e brendshëm të këtyre makinerive janë sekrete të ruajtura me fanatizëm. Për shkak të dekadave kërkimi dhe investimeve kolosale, pritet që ASML ta mbajë këtë monopol edhe për shumë vite. Megjithatë, konkurrentë të rinj mund të shfaqen, veçanërisht në Kinë. Sipas Reuters, Kina ka zhvilluar prototipin e saj të parë të një makinerie EUV, por ende nuk ka prodhuar asnjë çip funksional me të. Zyrtarët shpresojnë të fillojnë prodhimin rreth vitit 2028, ndërsa vlerësime të tjera flasin për 2030. Duke parë sa gjatë iu desh ASML për të arritur këtu, këto afate duken mjaft optimiste.

Sot, një makineri e vetme High NA EUV, Twinscan EXE 5000, kushton rreth 380 milionë dollarë. Këto pajisje janë themeli i teknologjive të gjeneratës së ardhshme. Për pasojë, ASML ndodhet në qendër të tensioneve gjeopolitike, nga kufizimet e eksporteve drejt Kinës deri te përplasjet mes SHBA-së dhe Europës. Ndërkohë, kompania vazhdon të investojë në inovacion. Krahas zhvillimit të makinerive të reja, ASML po investon edhe në inteligjencën artificiale, përfshirë një investim prej 1.3 miliardë eurosh në kompaninë franceze Mistral AI, krijuese e Le Chat.

Historia e ASML është një dëshmi e fuqishme se vizioni afatgjatë mund të ndryshojë botën. Pa vendimin e guximshëm të marrë tridhjetë vite më parë, iPhone-t më të fundit, pajisjet Samsung Galaxy dhe shpërthimi i inteligjencës artificiale ndoshta nuk do të ekzistonin sot. Një rrezik i vetëm ndryshoi peizazhin global të teknologjisë dhe ndikimi i tij pritet vetëm të rritet.