Nga Saliem Fakir, Prabhat Upadhyaya – Nëse kishte ende ndonjë dyshim për rikthimin e politikës së fuqive të mëdha, ai u shua nga sulmi i presidentit amerikan Donald Trump ndaj Venezuelës, kërcënimet për aneksimin e Grenlandës dhe refuzimi për të zgjatur traktatin New START që kufizon arsenalet bërthamore të SHBA-së dhe Rusisë. Këto tronditje gjeopolitike nxiten nga “vullneti për pushtet”, siç ka vënë në dukje Adam Tooze, përfshirë “pushtetin mbi burimet, fuqinë blerëse dhe aftësinë për t’i rezistuar ndikimit të të tjerëve.”
Pasojat e këtij trendi ndihen në arkitekturën e bashkëpunimit global, të ndërtuar rreth institucioneve të Bretton Woods, ku rregullat e përbashkëta dhe strukturat formale të qeverisjes modelonin sjelljen e vendeve. Brenda “rendit të bazuar në rregulla”, në zemër të së cilës qëndron Organizata e Kombeve të Bashkuara, bashkëpunimi operacionalizohej përmes angazhimit të rregullt, duke sjellë përfitime graduale. Ky sistem shpesh kërkonte që vendet të bënin kompromise dhe përshtatje, por zakonisht ishin të gatshme të vepronin kështu në këmbim të stabilitetit dhe parashikueshmërisë afatgjatë.
Megjithatë, ky qasje institucionale e bashkëpunimit ka dështuar vitet e fundit, pasi institucionet nuk kanë mundur të përgjigjen efektivisht ndaj nevojave në ndryshim të shteteve. Nga struktura e vjetruar e Këshillit të Sigurimit të OKB-së e deri tek konventat e Rio-s të bllokuara, si dhe përparimi i ngadaltë i zgjidhjes së konflikteve të vazhdueshme, dëshmitë e kufizimeve të sistemit të OKB-së u grumbulluan, duke minuar besimin. Ndërkohë që bllokimi u rrit, rendi i bazuar në rregulla dukej gjithnjë e më i ngurtë, i padrejtë dhe joefektiv. Kjo kërkon një rishikim thelbësor të mënyrës sesi shtetet angazhohen me njëra-tjetrën për të ofruar të mira publike globale.
Vendet e Jugut e kanë kuptuar këtë që kohë më parë, me zëra nga vendet në zhvillim, si kryeministrja e Barbadosit, Mia Amor Mottley, që shpesh thekson se shtetet e fuqishme veprojnë sikur janë të përjashtuara nga rregullat që imponojnë tek të tjerët. Tani, madje edhe liderët e G7 po e pranojnë këtë. Në fjalimin e tij të përfolur në Forumit Ekonomik Botëror në Davos, kryeministri kanadez Mark Carney pranoi se rendi i bazuar në rregulla gjithmonë mbështetej në një “fikcion të këndshëm.” Përfitimet ishin të mjaftueshme, pranoi ai, që vendet si vendi i tij shpesh shmangnin “të nxirrnin në pah hendekun midis retorikës dhe realitetit.”
Lexo edhe: Bordi i Paqes i Trump ndez tensionet në Bruksel, BE dhe Von der Leyen nën kritika
Tani këto hendekë janë të pamundura për t’u injoruar. Bashkëpunimi institucional dhe sistemi i OKB-së në veçanti po vuajnë nga besim i dobët dhe efektivitet në rënie, si dhe ndarje të thella mbi rolet dhe përgjegjësitë e aktorëve, vlerat që duhet të mbështesin bashkëpunimin dhe mënyrën sesi duhet të implementohen përpjekjet bashkëpunuese.
Sfida e qasjes institucionale ka shtyrë disa drejt një forme tjetër bashkëpunimi: angazhimit bilateral, zakonisht të udhëhequr nga interesa të ngushta. Ky qasje bazohet në interesa dhe krijon një rrjet kompleks lidhjesh midis shteteve, dhe kur udhëhiqet me diplomaci të matur, mund të nxisë ndërvarësi, duke ndihmuar në ruajtjen e një balanci të qëndrueshëm të pushtetit.
Shembull klasik është Ostpolitik-a e Gjermanisë Perëndimore, që synonte përmirësimin e marrëdhënieve me Gjermaninë Lindore dhe vendet e bllokut lindor në vitet 1960–1970 përmes dialogut dhe bashkëpunimit ekonomik. Konceptuar nga Egon Bahr dhe zbatuar nga Willy Brandt, fillimisht si ministër i Jashtëm dhe më pas si kancelar, Ostpolitik hapi rrugën për marrëveshje formale që vendosën marrëdhënie diplomatike, qartësuan kufijtë dhe lehtësuan tregtinë.
Një logjikë e ngjashme udhëhoqi hapjen e Kinës nga Këshilltari i Sigurisë Kombëtare i SHBA-së, Henry Kissinger, në 1971, që vendosi themelet për dekada ndërvarësie ekonomike. E njëjta gjë vlen edhe për angazhimin e Gjermanisë me Kinën dhe Rusinë në vitet 2000. Megjithatë, këto ndërvarësi; tregtia me Kinën dhe gazi rus kanë filluar të duken si dobësi, dhe paaftësia e Amerikës si partner sigurie tregon se rreziqe mund të lindin edhe me aleatët tradicionalë që veprojnë sipas vlerave të përbashkëta.
Por ruajtja e angazhimit të bazuar në interesa kërkon kapacitet të konsiderueshëm shtetëror dhe fuqi diplomatike. Për më tepër, nuk reflekton domosdoshmërisht një logjikë të përbashkët dhe mund të shkaktojë pasiguri, veçanërisht nëse transformohet në politika “bli-apo-varfëro-fqinjin”, që injorojnë ndjeshmëri politike, etike, kulturore ose historike. Ky qasje i lë gjithashtu vendet e vogla të pambrojtura ndaj marrëveshjeve të pafavorshme me partnerët më të fuqishëm, ku pala më e fuqishme dikton kushtet e angazhimit.
Ka edhe një rrugë të tretë. Nën qasjen “minilaterale”, vendet me ide të ngjashme formojnë koalicione të bazuara në çështje specifike, shpesh jashtë sistemit të OKB-së. Shpesh të ndërtuara mbi ide, objektiva dhe vizione të përbashkëta, grupimet minilaterale prioritizojnë pragmatizmin, shkathtësinë dhe efikasitetin mbi konsensusin e gjerë dhe legjitimitetin formal. Kështu, vendet mund të shmangin bllokimin e bashkëpunimit të gjerë pa u vendosur nën kontrollin e fuqive të mëdha.
Megjithatë, minilateralizmi mund të jetë me dy anë. Grupimet si vendet në zhvillim BRICS+ mund të veprojnë si nismëtarë për çështje kritike dhe sfidojnë status quo-në, por grupimet e tjera mund të forcojnë status quo-në duke kufizuar anëtarësinë për të ruajtur ndikimin (si me G7). Në mënyrë më të gjerë, ato mund të çojnë në fragmentim që pengon përparimin, megjithatë forumet si G20 mund të ndihmojnë tejkalimin e këtij problemi përmes angazhimit ndër-grupor.
Në një kohë kur qasja institucionale e rendit ndërkombëtar po shpërbëhet, qasja minilaterale ka shumë premtime, pavarësisht mangësive të saj. Ndërkohë që shfaqja e më shumë grupimeve minilaterale mund të çojë në fragmentim afatshkurtër dhe shterimin e sistemit të OKB-së, ajo gjithashtu mund të ofrojë një mënyrë për të zhvilluar ide të reja dhe për të kryer ndërhyrje të shkallëzuara që përmirësojnë jetën e përditshme të njerëzve. Pa ndërhyrje që sjellin përfitime konkrete, bashkëpunimi ndërkombëtar mbetet i vështirë në kohën e rikthimit të politikës së fuqive të mëdha.
Forcimi i normave të përbashkëta është gjithashtu i rëndësishëm, por vetëm ky veprim nuk do të na shpëtojë nga çrregullimet e shkaktuara nga fuqitë e mëdha që po përjetojmë sot. Kuadrot e reja bashkëpunuese që ofrojnë përfitime konkrete mbi qëllime kritike, por shpesh konkurruese, si drejtësia dhe siguria energjetike; si rezistenca ndaj ndryshimeve klimatike dhe diversifikimi ekonomik; si dinjiteti njerëzor dhe prosperiteti, mund të jenë shansi ynë më i mirë.
*Saliem Fakir është themelues dhe drejtor ekzekutiv i African Climate Foundation. Prabhat Upadhyaya është këshilltar për Bashkëpunimin Ndërkombëtar dhe Çështjet Multilaterale pranë African Climate Foundation.
Copyright: Project Syndicate, 2026 / www.project-syndicate.org
Që nga viti 2015 nxisim shpirtin sipërmarrës, inovacionin dhe rritjen personale duke ndikuar në zhvillimin e një mjedisi motivues dhe pozitiv tek lexuesit tanë. Mbështetja juaj na ndihmon ta vazhdojmë këtë mision.
Na Suporto
