Tre goditjet që tronditën botën në 2025-ën

Nga Yanis Varoufakis – Ky ishte viti që rrëzoi kolonat e mbetura të rendit të shekullit të 20-të, duke zbuluar boshllëkun e asaj që njihej si sistemi global. Mjaftuan tre goditje.

E para: Fitorja e afërt e Rusisë në Ukrainë ndaj udhëheqjes së kombinuar europiane. Për afro katër vjet, Bashkimi Europian dhe NATO luajtën një lojë të rrezikshme dyfishe. Nga njëra anë, ata angazhoheshin retorikisht për një fitore të Ukrainës që nuk ishin të gatshëm ta financonin. Nga ana tjetër, ata shfrytëzuan këtë luftë të pafund për të avancuar një konsensus të ri politik dhe ekonomik të brendshëm: fuqia ushtarake do të ishte mbrojtja e fundit kundër deindustrializimit të Evropës.

Në një kontinent ku kufizimet politike ndalonin investime të mëdha të financuara me deficit për energji të gjelbër apo politika sociale, lufta në Ukrainë ofroi një arsyetim të fuqishëm për të drejtuar borxhin publik drejt kompleksit ushtarak-industrial. E vërteta e pabesueshme ishte se një luftë e përjetshme shërbente si një motor perfekt për stimulimin keynesian të ekonomisë së Evropës që po ngadalësohej.

Kontradikta ishte fatale: nëse lufta në Ukrainë do të përfundonte me një marrëveshje paqeje, do të ishte e vështirë të vazhdohej ky stimul ekonomik. Megjithatë, arritja e një fitore që do të justifikonte shpenzimet konsiderohej shumë e kushtueshme financiarisht dhe shumë e rrezikshme gjeostrategjikisht. Evropa kështu zgjodhi strategjinë më të keqe: dërgimin e mjaftueshëm të pajisjeve në Ukrainë për të zgjatur gjakderdhjen pa ndryshuar rrjedhën e saj.

Tani që Rusia është gati të triumfojë (një rezultat i parashikueshëm që Presidenti amerikan Donald Trump vetëm e përshpejtoi), planet më të mira të BE-së janë shkatërruar. Evropa nuk ka Plan B për paqen sepse e gjithë pozicioni i saj strategjik ishte bërë i varur nga vazhdimi i luftës. Çfarëdo marrëveshjeje paqeje që Kremlini dhe ekipi i Trump-it do të imponojnë mbi Ukrainën, do të bëjë më shumë sesa të rishkruajë një kufi. Pavarësisht nëse Rusia mbetet kërcënim për Evropën apo jo, Evropa është gati të humbasë pretekstin për rritjen e saj të re ushtarak-industriale dhe të përgatitet për një periudhë të re kursimesh.

Lexo edhe: Editorial/ Koha për të NDËRTUAR… ekonomi të qëndrueshme dhe digjitale!

E dyta: Kina fitoi luftën tregtare kundër SHBA-së. Strategjia amerikane, e nisur nën administratën e parë të Trump-it dhe intensifikuar nën Joe Biden, ishte një manovër dyfishe: barriera tarifore për të goditur aksesin kinez në tregje, dhe embargo mbi çipet e avancuara dhe mjetet e prodhimit për të penguar ngritjen teknologjike. Në 2025, kjo strategji dështoi, dhe Europa përsëri ishte viktimë kryesore.

Kina reagoi me një përgjigje të shkëlqyer dy pjesëshe. Së pari, ajo përdori dominimin e saj mbi mineralet kritike, duke shkaktuar një bllokim të zinxhirëve të furnizimit që paralizoi prodhimin e gjelbër jo vetëm amerikan, por kryesisht europian dhe aziatik. Së dyti, dhe më shqetësuese për pozitën e SHBA-së si lider global teknologjik, Kina mobilizoi sistemin e saj kombëtar për një qëllim: autarki teknologjike. Rezultati ishte një përshpejtim i jashtëzakonshëm i prodhimit të çipeve në vend, me SMIC dhe Huawei që arritën përparime që bënë embargojnë perëndimore të drejtuar nga SHBA jo vetëm të pavlefshme, por edhe kundërproduktive.

Ky ndoshta është shoku me pasojat më të gjata. Në 2025, SHBA-të provuan paaftësi për të ndaluar ngritjen e Kinës dhe, përkundrazi, nxitën sektorin e saj të teknologjisë drejt pavarësisë totale. Europa, duke zbatuar me përpikëri sanksionet e diktuara nga Shtëpia e Bardhë, mbeti me më të keqen: e përjashtuar nga tregu kinez për produktet e saj të vlerës së lartë dhe pa përfitime nga subvencionet amerikane. Duke vepruar si nënkontraktore strategjike e SHBA-së, BE-ja përshpejtoi deindustrializimin e vet. Kjo nuk ishte humbje në një luftë tregtare; ishte mat strategjik, dhe Evropa u shfaq vetëm si pion i palës humbëse.

E treta: Lehtësia me të cilën Trump fitoi luftën tarifore kundër BE-së. Në përfundim të takimit në një nga klubet e golfit të Trump-it në Skoci, Ursula von der Leyen, presidentja e Komisionit Europian, u mundua të paraqiste një dokument dorëzimi si “marrëveshje historike.” Tarifat mbi eksportet europiane në SHBA u rritën nga rreth 1,2% në 15% dhe në disa raste deri në 25% dhe 50%. Tarifat e gjatëta të BE-së mbi eksportet amerikane u anuluan. Më në fund, Komisioni angazhoi 600 miliardë dollarë investime europiane në industrinë amerikane mbi tokën e SHBA-së – para të cilat mund të vijnë vetëm nga devijimi i investimeve kryesisht gjermane nga fabrikat kimike në Teksas dhe fabrikat e makinave në Ohajo.

Kjo ishte më shumë se një marrëveshje e keqe. Ishte një traktat i paprecedent për nxjerrjen e kapitalit. Ai formalizon kalimin e BE-së nga konkurrent industrial në nënshtrues. Evropa bëhet burim kapitali, treg i rregulluar për mallrat amerikane dhe partner i varur teknologjikisht. Për t’ia shtuar dhe më shumë, kjo realitet i ri u kodifikua në një angazhim të detyrueshëm, që të gjitha 27 vendet e BE-së tani e kanë miratuar, duke hequr çdo pretendim për sovranitet.

Këto tre goditje formojnë një trilogji sinergjike. Humja e Evropës në Ukrainë zbuloi dobësitë strategjike dhe goditi projektin e saj ushtarak-keynesian. Mirëkuptimi i Trump ndaj Xi Jinping çoi në një fluks eksportesh kineze në BE. Shtrëngimi në Skoci i kushtoi Evropës kapitalin e grumbulluar dhe çdo shpresë të mbetur për barazi.

Në botën G2, fshati global imagjinar është arena e gladiatorëve ku BE-ja dhe Mbretëria e Bashkuar enden pa udhë. Një rend botëror i ri, më i ashpër dhe më i ftohtë, është ngritur mbi varrin e ambicies europiane. Mësimi qëndror i vitit është se në epokën e sfidave ekzistenciale, varësia strategjike është parathënia e pavlefshmërisë.

*Yanis Varoufakis, ish-ministër i Financave i Greqisë, lider i partisë MeRA25 dhe Profesor Ekonomik në Universitetin e Athinës.

Copyright: Project Syndicate, 2025 / www.project-syndicate.org