Po jetojmë një moment vendimtar për sigurinë globale. Normat, bindjet dhe sistemet që kanë mbështetur një stabilitet relativ botëror që nga fundi i Luftës së Ftohtë po arrijnë në një pikë kthese. Vendimet që demokracitë e botës do të marrin gjatë kësaj dekade do të formësojnë peizazhin e sigurisë ndërkombëtare për breza me radhë, duke përcaktuar nëse e ardhmja do të karakterizohet nga më shumë qëndrueshmëri demokratike apo nga zgjerimi i mëtejshëm i ndikimit autoritar.
Tre ndryshime kryesore po e shtyjnë këtë transformim. Së pari, bota ka kaluar nga një rivalitet pasiv në përballje të hapur. Pushtimi i plotë i Ukrainës nga Rusia, që e riktheu luftën në kontinentin evropian, dhe koordinimi i saj me regjime të tjera autoritare, kanë vënë në pikëpyetje supozime të kahershme mbi parandalimin dhe stabilitetin. Kina po përdor presion ushtarak, ndikim ekonomik dhe operacione kibernetike për të riformësuar rajonin e Indo-Paqësorit. Ndërkohë, marrëdhëniet mes Shteteve të Bashkuara dhe disa prej aleatëve të saj tradicionalë kanë kaluar periudha tensioni, duke i shtyrë këta aleatë të rrisin shpenzimet për mbrojtjen dhe, në disa raste, të rishikojnë supozime të vjetra.
Në të njëjtën kohë, inteligjenca artificiale po fillon të transformojë ekonomitë, shoqëritë dhe sigurinë kombëtare, duke premtuar përfitime vendimtare ekonomike dhe strategjike për vendet që e zbatojnë më mirë. Edhe vetë lufta po bëhet gjithnjë e më e bazuar te të dhënat dhe po përcaktohet nga shpejtësia, saktësia dhe fleksibiliteti i sistemeve të ndërlidhura. Sot, më shumë se forca brutale, është aftësia për t’u përshtatur ajo që ofron avantazhin më të madh strategjik.
Në vend që të kapen pas sistemeve dhe mënyrave të vjetra të të menduarit, në kurriz të aftësisë për të ndikuar në peizazhin e sigurisë, shtetet duhet t’i pranojnë këto ndryshime dhe të përgatiten në përputhje me to. Fatmirësisht, demokracitë në Evropë dhe Azi kanë filluar ta bëjnë këtë. Gjatë viteve të fundit, ato kanë hequr dorë nga vetëkënaqësia e krijuar pas përfitimeve të paqes pas Luftës së Ftohtë, kanë përditësuar strategjitë e sigurisë dhe kanë rritur buxhetet e mbrojtjes.
Në vitin 2022, Gjermania pranoi se kishte arritur një “Zeitenwende”, një pikë kthese historike, dhe krijoi një fond të posaçëm prej 100 miliardë eurosh për mbrojtjen. Deri në vitin 2024, shpenzimet ushtarake arritën në 88.5 miliardë dollarë, duke e bërë Gjermaninë shpenzuesen më të madhe për mbrojtjen në Evropën Qendrore dhe Perëndimore për herë të parë që nga ribashkimi, dhe të katërtën në botë. Polonia, nga ana e saj, po ndërton një nga forcat tokësore më të mëdha dhe më moderne në Evropë dhe planifikon ta rrisë shpenzimin për mbrojtjen në 4.7% të PBB-së këtë vit.
Lexo edhe:Goditet kontrabanda në Durrës, bllokohen mbi 103 mijë veshje të markave të njohura
Përtej Evropës, Japonia është zotuar të dyfishojë shpenzimet për mbrojtjen dhe të pajiset me kapacitete kundërsulmi, të cilat deri pak vite më parë do të ishin të paimagjinueshme politikisht. Australia, nga ana tjetër, po ristrukturon pozicionin e saj mbrojtës duke u fokusuar te kapacitetet e goditjes në distancë të gjatë, operacionet nënujore dhe bashkëpunimi i avancuar industrial me partnerët e saj strategjikë në kuadër të AUKUS-it, Mbretërinë e Bashkuar dhe Shtetet e Bashkuara.
Këto nisma dhe investime tregojnë se parandalimi duhet ndërtuar dhe ruajtur vazhdimisht dhe se fuqia ushtarake e besueshme është parakusht për stabilitet dhe liri. Megjithatë, jo çdo shpenzim për mbrojtjen sjell domosdoshmërisht rritje reale të kapaciteteve ushtarake. Shpesh, këto fonde përdoren më shumë për të mbështetur industrinë vendase dhe punësimin sesa për të përmirësuar efektivitetin real luftarak.
Për shembull, planet e Belgjikës dhe Holandës për të kthyer fabrika të mbyllura makinash në impiante prodhimi ushtarak vendosin prioritet punësimin, jo domosdoshmërisht nevojat operative. Po ashtu, kompanitë franceze dhe italiane që promovojnë investimet në ndërtimin e anijeve ushtarake duket se janë po aq të fokusuara te krijimi i vendeve të punës dhe përfitimet industriale sa edhe te rritja e efektivitetit real ushtarak.
Edhe më shqetësuese është përpjekja e disa qeverive evropiane për të riklasifikuar investimet në infrastrukturën e NATO-s apo edhe në energjinë e rinovueshme si shpenzime për mbrojtjen, me argumentin se këto rrisin qëndrueshmërinë. Por në një kohë kur fuqitë autoritare po modernizojnë forcat e tyre ushtarake dhe po tregojnë gatishmëri gjithnjë e më të madhe për të ushtruar presion, për të kërcënuar dhe për të intimiduar të tjerët, buxhetet e mbrojtjes duhet t’i shërbejnë një qëllimi të vetëm: ndërtimit të forcave ushtarake sa më të forta, të qëndrueshme dhe të afta.
Forca të tilla nuk mund të mbështeten te sisteme, qasje dhe struktura të shekullit XX, si platformat e mëdha me procese të ngadalta prokurimi dhe koncepte të vjetruara të “masës” industriale. Ashtu si kompanitë e mëdha që përballen me sfidën e startupe-ve inovative duhet të përshtaten ose të zhduken, edhe ushtritë duhet të rinovohen vazhdimisht për të ruajtur avantazhin cilësor në një epokë konkurrimi intensiv teknologjik.
Kjo nuk do të thotë të braktisen sistemet ekzistuese, të cilat ende kanë rol të rëndësishëm, por të përshpejtohet adoptimi i së resë. Kjo nënkupton përqafimin e mënyrave të reja të operimit dhe investimin në teknologji në zhvillim, për të ndërtuar dhe përsosur armët dhe kapacitetet e avancuara që do të vendosin fatin e luftërave të së ardhmes. Koha është vendimtare. Në një epokë të përcaktuar nga shpejtësia, përshtatja dhe inovacioni, rreziku më i madh nuk është ndryshimi, por vonesa.
Në mbarë botën demokratike po kuptohet gjithnjë e më shumë se duhet përgatitje për një epokë të re me rreziqe më të larta të sigurisë. Në këtë moment të rrallë të përputhjes politike, qartësisë strategjike dhe qëllimit të përbashkët, Shtetet e Bashkuara dhe aleatët e tyre kanë një mundësi kritike për të hedhur themelet e një bote më të sigurt dhe më të qëndrueshme, një përpjekje që kërkon më shumë unitet sesa ekziston sot. Nëse kjo mundësi shpërdorohet, ata rrezikojnë të humbasin terren shpejt përballë kundërshtarëve që po përgatiten seriozisht për luftërat e së nesërmes.
James Ryseff është Drejtor për Mbrojtjen në Special Competitive Studies Project.
Copyright: Project Syndicate, 2026.
www.project-syndicate.org
Që nga viti 2015 nxisim shpirtin sipërmarrës, inovacionin dhe rritjen personale duke ndikuar në zhvillimin e një mjedisi motivues dhe pozitiv tek lexuesit tanë. Mbështetja juaj na ndihmon ta vazhdojmë këtë mision.
Na Suporto