Debatet mbi garën e inteligjencës artificiale mes Shteteve të Bashkuara dhe Kinës zakonisht përqendrohen te pyetja se kush zotëron modelet më të avancuara apo gjysmëpërçuesit më të sofistikuar. Por ky këndvështrim po bëhet gjithnjë e më i vjetruar. Teksa AI po del nga ekranet dhe po hyn në botën fizike, pyetja kyçe nuk është më se kush arrin rekordet teknike, por kush është në gjendje të ndërtojë dhe të mbajë një ekosistem që e integron AI-në në produkte dhe shërbime të përditshme.
Një ekosistem i tillë mbështetet mbi tre shtylla kryesore. Së pari, kërkon pajisje harduerike të lira, të besueshme dhe të përhapura gjerësisht, të afta për të strehuar sisteme AI në aplikime të ndryshme – nga makinat dhe dronët, te pajisjet industriale. Së dyti, nevojitet softuer, në formën e “AI stacks”, që mund të përditësohen vazhdimisht ndërsa kompanitë mësojnë nga përdorimi në botën reale. Dhe së treti, kërkohet një infrastrukturë mbështetëse që u mundëson këtyre sistemeve të funksionojnë në mënyrë të sigurt: qendra të të dhënave, rrugë inteligjente, stacione karikimi dhe rrjete energjetike.
Nëse e shohim garën e AI-së nga ky këndvështrim, Kina gëzon një avantazh të qartë që nuk reflektohet në matjet standarde të performancës së inteligjencës artificiale. Paradoksalisht, forca e saj buron nga ajo që ekonomistët e kanë konsideruar prej kohësh si një nga dobësitë strukturore më të mëdha të vendit: mbikapaciteti.
Mbikapaciteti është i rrënjosur thellë në modelin e rritjes së Kinës. Për dekada me radhë, zyrtarët lokalë janë shpërblyer për arritjen e objektivave të investimit dhe prodhimit, jo për kthimin real të kapitalit. Bankat shtetërore dhe mekanizmat lokalë të financimit kanë mbajtur kreditimin të hapur, ndërsa politikat industriale kanë inkurajuar çdo provincë të ndërtojë “kampionët” e vet strategjikë – në çelik, energji diellore apo ndërtim anijesh. Kohët e fundit, kjo qasje është shtrirë edhe në sektorë të rinj si bateritë, automjetet elektrike dhe energjia e pastër.
Nga një këndvështrim makroekonomik, ky model krijon shtrembërime serioze: investime të dyfishta, konkurrencë të ashpër, marzhe të ulëta fitimi dhe tensione tregtare, pasi tepricat e prodhimit derdhen në tregjet ndërkombëtare. Por në kontekstin e zhvillimit të AI-së, i njëjti mekanizëm mund të shndërrohet në avantazh konkurrues.
Sektori i automjeteve elektrike është shembulli më i qartë. Zhvillimi i drejtimit autonom kërkon një bazë të madhe automjetesh moderne, të pajisura me sisteme të avancuara asistence për shoferin. Kina e ka ndërtuar këtë bazë në një shkallë që asnjë vend tjetër nuk mund ta rivalizojë – kryesisht falë mbikapacitetit. Sot, mbi 60% e automjeteve elektrike të shitura në Kinë vijnë të pajisura me funksione asistence që mbështesin automatizimin e pjesshëm, shpesh pa kosto shtesë për konsumatorin.
Çdo automjet i tillë funksionon si një platformë sensoriale në lëvizje. Çdo kilometër i përshkuar me asistencë gjeneron të dhëna mbi atë që sensorët “shohin”, mënyrën se si reagojnë drejtuesit njerëzorë dhe pikat ku sistemi mund të dështojë. Duke ulur çmimet e automjeteve elektrike dhe duke përshpejtuar adoptimin e tyre, mbikapaciteti kinez po subvencionon në mënyrë indirekte mbledhjen e vazhdueshme të të dhënave nga bota reale.
Paralelisht, Kina po ndërton me shpejtësi infrastrukturën që mbështet kalimin drejt drejtimit autonom, shpesh edhe përpara se kërkesa private ta justifikojë këtë hap. Strategjia e njohur si “automjet–rrugë–cloud” synon t’i kthejë makinat në nyje të një rrjeti digjital më të gjerë, përmes mbulimit të dendur me 5G, rrugëve inteligjente të pajisura me kamera dhe njësi anësore, hartave me rezolucion të lartë, platformave cloud për koordinimin e trafikut dhe zonave pilot ku rregulloret janë më fleksibile për të lehtësuar testimin dhe vendosjen në treg.
Një dinamikë e ngjashme po shfaqet edhe në atë që politikëbërësit kinezë e quajnë “ekonomia e hapësirës ajrore të ulët” – hapësira ajrore nën rreth një kilometër lartësi – e cila synohet të shndërrohet në një motor të ri rritjeje përmes dronëve dhe taksive fluturuese. Edhe këtu, qeveritë lokale po ndjekin të njëjtin model si me automjetet elektrike: të paktën 45 zona kanë shpallur krijimin e parqeve industriale për dronë dhe po konkurrojnë për të tërhequr kompani me lehtësira fiskale, subvencione, hapësira të lira zyrash dhe kontrata publike.
Ashtu si në sektorin e automjeteve elektrike, kjo valë investimesh po ushtron presion në uljen e çmimeve. Prodhuesi më i madh kinez i dronëve civilë, i cili zotëron 70–80% të tregut global, ka ulur së fundmi çmimet me mbi 20% në platformat e tij online brenda vendit.
Çmimet më të ulëta dhe subvencionet po përshpejtojnë adoptimin. Platforma kryesore kineze e shpërndarjes së ushqimit ka realizuar tashmë mbi 600 mijë porosi përmes dhjetëra linjave të shpërndarjes me dronë në qytetet kryesore. Ndërkohë, dronët bujqësorë përdoren sot për të spërkatur rreth një të tretën e tokës bujqësore të Kinës.
E njëjta logjikë vlen edhe për robotikën. Të mbështetura nga subvencione të gjera lokale dhe politika industriale kombëtare, fabrikat kineze instalojnë rreth 280 mijë robotë industrialë në vit – afërsisht gjysmën e totalit global. Rreth 60% e tyre furnizohen nga prodhues vendas që ofrojnë makina më të lira. Kjo shpërndarje masive përshpejton mësimin, përshtatjen dhe përmirësimin e AI-së në robotikë.
Sigurisht, Kina ende mbetet pas SHBA-së në zhvillimin e modeleve më të avancuara të inteligjencës artificiale. Por falë prirjes së saj për t’u zgjeruar agresivisht – edhe në kufijtë e mbiprodhimit – ajo po ndërton gradualisht bazën harduerike dhe infrastrukturën mbi të cilën do të mbështetet faza e ardhshme e AI-së: nga automjetet elektrike dhe robotët, te dronët dhe taksitë fluturuese.
Politikëbërësit amerikanë e neglizhojnë këtë ndryshim me rrezik të madh. Duke u përqendruar ngushtësisht te gara për modele më të mira dhe çipa më të avancuar, SHBA rrezikon të humbasë garën më vendimtare: integrimin e AI-së në infrastrukturë, makina dhe rutina të përditshme që do të formësojnë ekonominë globale të së ardhmes.
Angela Huyue Zhang është profesore e së drejtës dhe autore e disa librave mbi rregullimin e teknologjisë dhe ekonominë kineze.
Copyright: Project Syndicate, 2026.
www.project-syndicate.org
Që nga viti 2015 nxisim shpirtin sipërmarrës, inovacionin dhe rritjen personale duke ndikuar në zhvillimin e një mjedisi motivues dhe pozitiv tek lexuesit tanë. Kjo punë që e bëjmë me shumë dashuri nuk ka të paguar. Ne jemi platforma e vetme e cila promovon modelin pozitiv të sipërmarrjes së lirë. Përmes kësaj platforme mbështesim edukimin gjatë gjithë jetës si mjet për zhvillimin personal dhe profesional të brezave. Kontributi juaj do të na ndihmojë në vazhdimin e këtij misioni në gjithë trevat shqipfolëse.
