Filantropia në Shqipëri/ Si funksionon kuadri ligjor dhe çfarë duhet të dinë fondacionet dhe donatorët

Filantropia në Europë po analizohet gjithnjë e më shumë jo vetëm si një akt solidariteti social, por edhe si një element i rëndësishëm i zhvillimit ekonomik dhe institucional. Për këtë arsye, organizata dhe rrjete evropiane të sektorit jofitimprurës realizojnë periodikisht studime që analizojnë kuadrin ligjor dhe fiskal që rregullon aktivitetin e fondacioneve dhe organizatave filantropike në vende të ndryshme.

Një prej studimeve më të rëndësishme në këtë fushë është raporti “Legal Environment for Philanthropy in Europe”, i cili ofron një analizë krahasuese të legjislacionit dhe politikave që ndikojnë në zhvillimin e filantropisë në dhjetëra vende të Europës. Raporti përgatitet nga ekspertë kombëtarë dhe ndërkombëtarë dhe shërben si një burim referimi për të kuptuar se si funksionojnë fondacionet, cilat janë rregullat fiskale për donacionet dhe çfarë politikash mund të nxisin ose të kufizojnë zhvillimin e këtij sektori. Në këtë kuadër, raporti “Legal Environment for Philanthropy in Europe 2024 – Albania”, i përgatitur nga Juliana Hoxha për organizatën Partners Albania for Change and Development, ofron një pasqyrë të detajuar mbi mënyrën se si funksionon kuadri ligjor dhe fiskal i filantropisë në Shqipëri. Dokumenti analizon rregullat që lidhen me krijimin e fondacioneve, mënyrën e funksionimit të tyre, trajtimin fiskal të donacioneve dhe rolin që këto organizata luajnë në shoqëri.

Në shumë vende të botës, filantropia konsiderohet një shtyllë e rëndësishme për zhvillimin social dhe ekonomik. Fondacionet dhe organizatat jofitimprurëse shpesh mbështesin iniciativa që lidhen me arsimin, kulturën, shëndetin, inovacionin dhe ndihmën sociale. Edhe në Shqipëri, ky sektor është bërë gjithnjë e më aktiv gjatë viteve të fundit, duke sjellë projekte dhe programe që synojnë të përmirësojnë jetën e komuniteteve dhe të mbështesin zhvillimin e shoqërisë. Megjithatë, mënyra se si këto organizata krijohen dhe funksionojnë lidhet drejtpërdrejt me kuadrin ligjor që rregullon aktivitetin e tyre.

Sipas legjislacionit shqiptar, një fondacion konsiderohet një person juridik jofitimprurës që krijohet për të arritur një qëllim të ligjshëm në interes të publikut. Në thelb, kjo do të thotë që një fondacion nuk ekziston për të krijuar fitim për individë të caktuar, por për të përdorur asetet dhe burimet e tij në shërbim të komunitetit dhe të shoqërisë. Ky përkufizim përcaktohet në Kodin Civil dhe në ligjin për organizatat jofitimprurëse, të cilat rregullojnë mënyrën se si krijohen, regjistrohen dhe drejtohen këto organizata në Shqipëri.

Qëllimet që mund të ndjekë një fondacion janë të lidhura gjithmonë me interesin publik. Kjo përfshin aktivitete që mbështesin zhvillimin e vlerave humanitare dhe sociale, mbrojtjen e shëndetit dhe jetës së njerëzve, ofrimin e shërbimeve sociale, ndihmën në raste fatkeqësish, mbrojtjen e mjedisit apo zhvillimin e arsimit, kulturës dhe shkencës. Në këtë kuptim, fondacionet luajnë një rol të rëndësishëm në fusha ku shpesh institucionet publike ose sektori privat nuk kanë kapacitet të mjaftueshëm për të ndërhyrë.

Lexo edhe: Energjia e rinovueshme në rritje për 2025-ën, por me kosto të fshehura për ekonominë dhe mjedisin

Procesi i krijimit të një fondacioni në Shqipëri është relativisht i strukturuar. Ai fillon me hartimin e aktit të themelimit, i cili duhet të përgatitet në formën e një akti noterial. Ky dokument përmban informacionin bazë për organizatën, si qëllimin e saj, emrin, identitetin e themeluesve dhe burimet financiare fillestare që do të përdoren për realizimin e misionit të saj. Më pas, fondacioni duhet të regjistrohet në Gjykatën e Rrethit Gjyqësor Tiranë, e cila është institucioni që kryen regjistrimin e organizatave jofitimprurëse në vend dhe që i jep organizatës personalitet juridik. Pasi krijohet, fondacioni drejtohet nga një bord që merr vendimet kryesore për funksionimin dhe strategjinë e organizatës. Ky bord ka përgjegjësi për të përcaktuar drejtimin e organizatës, për të miratuar buxhetin dhe raportet financiare dhe për të mbikëqyrur aktivitetet e saj. Në përgjithësi, bordi përbëhet nga disa anëtarë dhe vepron si organi më i lartë vendimmarrës i fondacionit.

Edhe pse fondacionet janë organizata jofitimprurëse, ligji shqiptar u lejon atyre të zhvillojnë aktivitete ekonomike për të gjeneruar të ardhura. Megjithatë, këto aktivitete duhet të jenë të lidhura me qëllimin e organizatës dhe nuk mund të jenë aktiviteti kryesor i saj. Në praktikë, të ardhurat nga aktivitete të tilla nuk duhet të përbëjnë më shumë se një pjesë të vogël të të ardhurave totale të organizatës dhe duhet të përdoren gjithmonë për realizimin e misionit të saj.

Një element tjetër i rëndësishëm është transparenca. Fondacionet kanë detyrime të ndryshme raportimi ndaj institucioneve shtetërore, veçanërisht ndaj administratës tatimore. Ato duhet të dorëzojnë raporte financiare, deklarime tatimore dhe informacione mbi ndryshimet në strukturën drejtuese të organizatës. Organizatat më të mëdha, të cilat kanë të ardhura ose asete mbi një nivel të caktuar, duhet gjithashtu të publikojnë raporte të performancës dhe pasqyra financiare për publikun.

Nga pikëpamja fiskale, legjislacioni shqiptar parashikon disa lehtësime për fondacionet dhe organizatat jofitimprurëse. Donacionet dhe grantet që ato marrin zakonisht nuk tatohen, ndërsa disa aktivitete me karakter social, kulturor apo edukativ mund të përfitojnë edhe përjashtime nga TVSH-ja. Këto mekanizma synojnë të inkurajojnë zhvillimin e sektorit filantropik dhe të mbështesin aktivitetet që kontribuojnë në interesin publik.

Megjithatë, edhe pse kuadri ligjor ekziston, sektori filantropik në Shqipëri përballet ende me disa sfida. Procedurat administrative, mungesa e stimujve të fortë fiskalë për donatorët dhe nevoja për më shumë transparencë dhe profesionalizëm janë disa nga çështjet që shpesh diskutohen në këtë sektor.

Në të njëjtën kohë, rritja e përgjegjësisë sociale të biznesit dhe zhvillimi i organizatave të shoqërisë civile po krijojnë një terren më të favorshëm për filantropinë. Nëse këto tendenca vazhdojnë dhe mbështeten nga politika më të qarta dhe më stimuluese, fondacionet mund të luajnë një rol edhe më të madh në zhvillimin e qëndrueshëm të vendit dhe në përmirësimin e mirëqenies së komuniteteve.