Në një takim të Shoqatës Amerikane të Astronomisë, fondacioni Schmidt Sciences, i mbështetur nga miliarderët Eric Schmidt dhe Wendy Schmidt, njoftoi një nga investimet private më të mëdha ndonjëherë në astronomi: financimin e një observatori në orbitë, më të madh se Teleskopi Hapësinor Hubble, si dhe ndërtimin e tre observatorëve tokësorë inovativë. Synimi është që të katër komponentët të jenë funksionalë deri në fund të dekadës.
“Po hapim një grup të ri dritaresh drejt universit,” thotë Stuart Feldman, president i Schmidt Sciences, i cili do të menaxhojë sistemin e observatorëve. Koha e përdorimit të teleskopëve do të jetë e hapur për shkencëtarë nga e gjithë bota, ndërsa të dhënat e mbledhura do të publikohen në databaza të ndërlidhura. Fondacioni nuk zbuloi shumën e saktë të investimit, por Feldman konfirmon se vetëm teleskopi hapësinor—i quajtur Lazuli—do të kushtojë qindra miliona dollarë.
Sipas Bloomberg, Eric Schmidt ka një pasuri neto rreth 53 miliardë dollarë. Ai dhe bashkëshortja e tij janë mbështetës të hershëm të shkencës: kanë themeluar Schmidt Ocean Institute dhe së fundmi ishin ndër donatorët e një angazhimi 1 miliardë dollarësh për ndërtimin e një përshpejtuesi të ri grimcash në CERN. Përveç astrofizikës, Schmidt Sciences financon edhe kërkime në inteligjencën artificiale, biologji dhe shkencat e klimës.
Filantropët kanë luajtur role kyçe në historinë e astronomisë. Nga teleskopi i James Lick në vitin 1888, te teleskopët Keck në Havai, investimet private kanë shtyrë kufijtë e vëzhgimit kozmik. Sipas Bruce Macintosh, drejtor i Observatorëve të Universitetit të Kalifornisë, projekti i Schmidt sjell edhe një risi: një sistem të koordinuar observatorësh me parime të “shkencës së hapur”, në vend të projekteve të izoluara universitare.
Ky model shënon një ndryshim për Schmidt Sciences, që zakonisht jep grante për projekte individuale. Me këtë investim, fondacioni do të drejtojë zhvillimin dhe operimin e observatorëve. Tre projektet tokësore ishin mbështetur më herët; vitin e kaluar ato u konsoliduan në një program të vetëm dhe iu shtua teleskopi Lazuli.
Lexo edhe: Njihuni me arritjen shkencore të vitit 2025
Tre observatorë tokësorë, një filozofi “me shumë sy”
- Deep Synoptic Array (DSA): 1600 antena radio, secila 6 m, të vendosura në veri të Nevadës. Do të bëjë “foto” të qiellit radio çdo 15 minuta dhe do të jetë i pakonkurrueshëm në zbulimin e shpërthimeve të shpejta radio (FRB) dhe pulsarëve, duke ndihmuar edhe kërkimin e valëve gravitacionale.
- Argus Array: 1200 teleskopë optikë (28 cm) në një strukturë të vetme në Teksas. Do të regjistrojë vazhdimisht qiellin për ngjarje të shpejta si supernova, përplasje yjesh neutronikë dhe shkatërrime yjore nga vrimat e zeza, duke lejuar “rishikim filmik” para/pas ngjarjes.
- Large Fiber Array Spectroscopic Telescope (LFAST): mijëra pasqyra 0.76 m që dërgojnë dritën në spektrografë. Me mjaft njësi, LFAST mund të barazohet në mbledhje drite me teleskopin evropian 39 m në ndërtim në Kili. Spektrat do të shërbejnë për atmosfera ekzoplanetësh, kërkim biosinjalësh dhe studimin e shpërthimeve të largëta yjore.
Lazuli: hapi i madh privat në hapësirë
Teleskopët hapësinorë zakonisht janë domen i agjencive shtetërore, me kosto miliardëshe dhe afate të gjata. Por rënia e kostove të lëshimit—falë kompanive si SpaceX—e bëri të mundur një dizajn më të guximshëm. Lazuli do të përdorë komponentë standardë, duke u shqetësuar më pak për peshën dhe madhësinë. “Do të ishte teleskopi i parë privat vërtet transformues,” thotë Macintosh.
Me pasqyrë 3.1 m, Lazuli ka rreth 70% më shumë sipërfaqe mbledhëse se Hubble Space Telescope (2.4 m), plus sensorë më të avancuar. Ai do të fokusohet në ekzoplanetë—duke përdorur një koronagraf për të bllokuar dritën e yllit—si dhe në matjen e zgjerimit të universit përmes supernovave.
Shkencë në kohë reale, e lidhur
Të gjitha instrumentet janë projektuar për astronominë e domenit kohor: monitorim i vazhdueshëm për të kapur ngjarje të papritura. Nëse Vera C. Rubin Observatory zbulon një objekt të ri, Argus mund të tregojë çfarë ndodhi para/pas; LFAST ta klasifikojë dhe masë distancën; DSA të kërkojë sinjale radio; dhe, nëse është shumë interesant, Lazuli të ofrojë vëzhgim të afërt—të gjitha përmes një ndërfaqeje të përbashkët dhe formatesh të përputhshme.
Investimi vjen në një moment kur financimi federal amerikan për astronominë është bërë më i pasigurt. “Schmidt Sciences po ndërhyn në një kohë kyçe për të ruajtur kapacitetet e astronomisë amerikane dhe për të mbajtur talentet më ambicioze,” thotë Michael Blanton nga Carnegie Science.
Që nga viti 2015 nxisim shpirtin sipërmarrës, inovacionin dhe rritjen personale duke ndikuar në zhvillimin e një mjedisi motivues dhe pozitiv tek lexuesit tanë. Kjo punë që e bëjmë me shumë dashuri nuk ka të paguar. Ne jemi platforma e vetme e cila promovon modelin pozitiv të sipërmarrjes së lirë. Përmes kësaj platforme mbështesim edukimin gjatë gjithë jetës si mjet për zhvillimin personal dhe profesional të brezave. Kontributi juaj do të na ndihmojë në vazhdimin e këtij misioni në gjithë trevat shqipfolëse.
Mund të kontribuoni KETU. Falemnderit.
