Çfarë është modeli i zhvillimit të Dubait

Nga Geron Kamberi* – Emri i qytetit të Dubait në vitet e fundit është shndërruar në një nga fjalët më të përmendura dhe më të klikuara në internet. Ashtu si fotot që bëjnë njerëz të ndryshëm në këtë qytet, të cilat përmbysin rrjetet sociale, shpesh ato shfaqen gati si një shenjë triumfi, sikurse alpinistët e njohur dikur që ngjisnin Everestin.

Përtej aspektit turistik, modeli i zhvillimit të Dubait dikur një fshat i thjeshtë dhe i varfër peshkatarësh është një dëshmi e qasjeve të shpejta dhe intensive të zhvillimit ekonomik të një vendi. Është e natyrshme që ky model të tërheqë vëmendjen e ekonomistëve dhe analistëve, ndërsa njerëzit e zakonshëm, siç ndodh shpesh, shijojnë pamjen e godinave të pafundme dhe të gratacielave prej xhami që shpesh konkurronin me njëri-tjetrin se kush është më i larti.

Pyetja se çfarë qëndron pas modelit të zhvillimit të Dubait nuk është e thjeshtë të shpjegohet me pak fjalë. Megjithatë, një rrugëtim nëpër fazat e këtij modeli mund të na ndihmojë të kuptojmë se këto strategji lidhen me rrethana të caktuara, por gjithsesi janë shumë tërheqëse për vende të tjera që duan të zhvillohen shpejt. Natyrisht, njerëzit janë të parët që tërhiqen nga këto modele, por secili i shijon ato në mënyrën e vet.

Gjeografia e Dubait

Dubai, me një sipërfaqe prej 1,610 km² dhe një popullsi prej 3,604,030 banorësh, ndodhet në bregun lindor të Gjirit Persik dhe është pjesë e Emirateve të Bashkuara Arabe (EBA). Emirati i Dubait kufizohet me Emiratin e Abu Dhabit në jug, Sharjahin në verilindje dhe Sulltanatin e Omanit në juglindje. Ndërkohë, Hatta, një enklavë e vogël e Dubait, rrethohet nga tre anët nga Omani dhe Emirati Ajman në perëndim dhe Ras Al Khaimah në veri.

Lexo edhe: Lufta me Iranin rrezikon 40 miliardë euro humbje për turizmin në Lindjen e Mesme

Dubai ka shtrirje të konsiderueshme përtej sipërfaqes së tij fillestare falë rikuperimit të tokës nga deti dhe shtrihet brenda shkretëtirës arabe. Megjithatë, terreni i Dubait është shumë i ndryshëm nga pjesa jugore e EBA: pjesa më e madhe e qytetit karakterizohet nga shkretëtira me rërë, ndërsa zhavorri dominojnë rajonin jugor të vendit. Rëra është e imët, e pastër dhe e bardhë, përbërë kryesisht nga guaska dhe koral i grimcuar. Në lindje të qytetit, rrafshnaltat bregdetare me kore kripe, të njohura si sabkha, i japin vendin një linje dunash rëre që shtrihen nga veriu në jug, ndërsa më në lindje, dunat marrin ngjyrë të kuqe nga oksidi i hekurit. Shkretëtira e sheshtë shtrihet drejt vargmalit perëndimor Hajar, që vazhdon përgjatë kufirit me Omanin në zonën e Hatta-s. Vargmalet e Haxherit kanë një peizazh të thatë dhe të copëtuar, ndërsa disa male arrijnë lartësi deri në 1,300 metra. Një ngushticë ujore është gërmuar brenda territorit të Dubait për të mundësuar kalimin e anijeve të mëdha. Pjesa jugore e Dubait është e mbuluar me duna rëre, që lidhen me shkretëtirën e njohur si “Lagjja e Zbrazët”.

Dubai është qyteti më i populluar i EBA dhe kryeqyteti i Emiratit të Dubait, i cili u themelua në vitin 1800 si një fshat peshkatarësh. Që nga fillimi i shekullit XX, dhe veçanërisht gjatë dy dekadave të para, Dubai u shndërrua në një nga qendrat kryesore të tregtisë rajonale, transportit detar dhe ajror, si dhe të ndërtimeve për biznes, turizëm dhe luks.

Nga një fshat peshkatarësh te Emiratet e Bashkuara Arabe

Dubai mendohet të jetë themeluar në fillim të shekullit XVIII si një fshat peshkatarësh. Në vitin 1822, ai kishte rreth 700–800 anëtarë të fisit Bani Yas, nën sundimin e Sheikut Tahnun bin Shakhbut (1818–1883). Gjatë gjysmës së parë të shekullit XIX, Dubai ishte i populluar nga disa mijëra njerëz që jetonin në një qytet oval të rrethuar nga një mur balte, me shtëpi të vogla ku ruanin dhitë dhe devetë. Në 1833, pas grindjeve midis fiseve beduine arabe, anëtarët e fisit Al Bu Falasah u shkëputën nga Abu Dhabi dhe u vendosën në Dubai, udhëhequr nga Obeid bin Saeed dhe Maktoum bin Butti, që u bënë udhëheqës të përbashkët derisa Obeid vdiq në 1836, duke i dhënë Maktumit mundësinë të themelonte dinastinë Maktoum.

Bregu juglindor i Gjirit Persik u quajt “Bregu i Piratëve” nga britanikët, që argumentonin se fiset arabe vendosur aty sulmonin anijet britanike. Pas fushatave britanike në 1809 dhe 1819, më 5 shkurt 1820 Dubai nënshkroi Traktatin e Përgjithshëm Detar (General Maritime Treaty) me Britaninë, së bashku me shtetet e tjera armëpushuese. Këto marrëveshje u mbajtën derisa u shfuqizuan më 1 dhjetor 1971. Më 2 dhjetor 1971, gjashtë emirate – Dubai, Abu Dhabi, Sharjah, Ajman, Umm Al Quwain dhe Fujairah – formuan Emiratet e Bashkuara Arabe, ndërsa Ras Al Khaimah iu bashkua më 10 shkurt 1972.

Ekonomia e perlave dhe tregtia e shekullit XX

Në vitin 1901, Sheiku Maktoum bin Hasher Al Maktoum krijoi Dubain si një port të lirë, pa taksa mbi importet dhe eksportet, duke ofruar parcela toke dhe mbrojtje për tregtarët. Dubai u bë i njohur për aktivitetin e tregtisë së perlave, të mbledhura nga peshkatarët dhe shitur tregtarëve që furnizonin bizhuteritë. Këto politika tërheqën tregtarë nga Ras Al Khaimah dhe Sharjah, të cilët kishin lidhje historike me Dubai. Në vitin 1908, një “stuhi e madhe” shkatërroi varkat e peshkatarëve, duke sjellë humbje të konsiderueshme financiare dhe njerëzore. Këto humbje ndodhën në një kohë kur fiset arabe përjetonin varfëri dhe konflikte mes tyre, ndërsa territori ishte nën protektorat britanik.

Zhvillimi 1920–1970: Nga një port i vogël në qytet tregtar

Pas humbjeve të mëdha të perlave dhe varkave në fillim të shekullit XX, Dubai vazhdoi të tërhiqte tregtarë dhe sipërmarrës nga rajoni falë politikës së portit të lirë dhe përfitimeve fiskale. Në vitet 1920, tregtia me Indi, Iran dhe pjesë të tjera të Gjirit Persik u rrit gradualisht. Dubai u bë një qendër e rëndësishme për tregtinë e arit, perlave dhe më vonë, mallrave të tjera tregtare.

Në këto vite, infrastruktura mbeti e thjeshtë: rrugë me dhe, port i vogël dhe disa magazina. Popullsia e Dubait qëndronte kryesisht në bregun e Gjirit Persik, ku komunitetet peshkatarësh dhe tregtarësh jetonin së bashku, duke përdorur traditat e vjetra arabe dhe kontakte tregtare të hershme.

Nafta dhe Porti Rashid (1960–1970)

Zbulimi i naftës në vitet 1960 shënoi një pikë kthese për Dubain. Sheiku Rashid bin Saeed Al Maktoum nisi ndërtimin e Portit Rashid në 1972, duke e bërë Dubain një qendër kryesore detare për import-export dhe një port tranzit për rajonin.

Porti Rashid jo vetëm që rriti rëndësinë ekonomike të qytetit, por gjithashtu tërhoqi investime të huaja dhe ekspertë nga e gjithë bota. Shumë tregtarë dhe inxhinierë të huaj u vendosën në Dubai, duke sjellë njohuri dhe teknologji moderne që ndihmuan në transformimin urban të qytetit.

Zhvillimi modern 1970–1990

Në vitet 1970 dhe 1980, Dubai shfrytëzoi fitimet nga nafta për të ndërtuar infrastrukturë moderne: rrugë, shkolla, spitale dhe komplekse banimi. Filloi të zhvillohej një sektor financiar dhe bankar, ndërsa qendrat tregtare dhe tregjet moderne (souq) u bënë pika referimi për tregtinë rajonale.

Sheiku Rashid promovoi gjithashtu zhvillimin urban drejt detit, duke krijuar zona të reja për banim dhe biznese. Projekti i parë i madh për rikuperim të tokës nga deti shënoi fillimin e një serie projektesh që më vonë do të bënin Dubain të njohur në mbarë botën.

1990–2000: Globalizimi dhe ndërtimet spektakolare

Pas vdekjes së Sheikut Rashid në vitin 1990, trashëgimtari i tij, Sheiku Mohammed bin Rashid Al Maktoum, nxiti një politikë agresive të zhvillimit urban dhe globalizimit. Projekti Jumeirah, Palm Islands dhe godinat e para me lartësi mbi 300 metra nisën të ndryshojnë peizazhin e qytetit.

Turizmi filloi të bëhej një motor i rëndësishëm ekonomik, së bashku me sektorin financiar dhe ndërtimin. Dubai nisi të ofronte lehtësira për investitorët e huaj: pronësi të plotë të tokës për kompanitë të huaja, zona të lira ekonomike dhe ulje të taksave për bizneset strategjike.

2000–2020: Dubait nuk ka kufij

Në dekadën e parë të shekullit XXI, Dubai u bë sinonim i luksit, arkitekturës ekstravagante dhe turizmit të nivelit të lartë. Burj Khalifa, ndërtesa më e lartë në botë, hapi rrugën për një sërë projektesh spektakolare si Dubai Marina, The World dhe qendrat e mëdha tregtare.

Qyteti nuk u ndal tek luksit: infrastruktura transportuese, si Dubai Metro, aeroporti ndërkombëtar dhe rrugët moderne, transformuan qytetin në një nyje globale për biznes, turizëm dhe logjistikë.

Pas 2020: Inteligjenca Artificiale dhe inovacioni

Në vitet e fundit, Dubai ka nisur një fazë tjetër të zhvillimit të bazuar në teknologji dhe inteligjencë artificiale. Projekti i Smart Dubai synon të bëjë qytetin një nga më të avancuarit në botë në përdorimin e AI për shërbime publike, transport, siguri dhe menaxhim urban.

Inteligjenca artificiale nuk përdoret vetëm për menaxhimin e qytetit, por edhe për parashikimin e tregut, optimizimin e energjisë dhe zhvillimin e zonave të reja për biznes dhe turizëm. Ky model bën që Dubai të jetë shembulli kryesor i një qyteti që kombinon urbanizmin e shpejtë me teknologjitë e avancuara.

Në këtë moment, modeli i Dubait ofron disa leksione kryesore për vendet që synojnë zhvillim të shpejtë: strategji fiskale fleksibile, investime në infrastrukturë, tërheqje të investimeve të huaja dhe përdorim inteligjent i teknologjive moderne. Megjithatë, sfidat janë të mëdha: mbrojtja e ambientit, menaxhimi i burimeve ujore dhe sigurimi i përfshirjes sociale për të gjithë banorët mbeten prioritet.

*Geron Kamberi është studiues i Asociuar për Politikat Europiane pranë Qendrës për Studimin e Demokracisë e Qeverisjes (CSDG). Që nga viti 2007, ai  është angazhuar si studiues i asociuar pranë disa think tanke shqiptare, të fokusuar në analizën e politikave publike dhe veçanërisht në çështjet e lidhura me integrimin europian.