Pamjet e famshme të vitit 1940 të urës Tacoma Narrows në shtetin e Uashingtonit, që lëkundej në mënyrë dramatike para se të shembej, vazhdojnë të mbeten tronditëse edhe sot. Ato treguan se edhe strukturat e projektuara me kujdes mund të dështojnë kur përballen me presione të papritura. Që atëherë, inxhinieria moderne ka mësuar nga ky rast, dhe sot njerëzit kalojnë ura çdo ditë pa u menduar dy herë për sigurinë e tyre.
Në një mënyrë të ngjashme, ne kemi krijuar një besim të madh tek infrastruktura financiare. Çdo ditë, triliona dollarë lëvizin në mbarë botën dhe sistemi financiar ka treguar se është kryesisht i sigurt dhe i qëndrueshëm, edhe pse jo gjithmonë i lirë apo efikas. Kjo besueshmëri është thelbësore, sepse nëse njerëzit nuk mund të bëjnë pagesa ose të transferojnë para, besimi tek paratë dhe institucionet financiare do të tronditej, me pasoja të mundshme sociale dhe politike.
Megjithatë, infrastruktura aktuale financiare mbështetet në sisteme pagesash që nuk kanë ndryshuar shumë për dekada. Tani, blockchain-et e decentralizuara po krijojnë mënyra të reja dhe inovative për lëvizjen e parave, duke hapur mundësi për aplikacione të reja financiare. Ndërsa kjo teknologji po hyn gjithnjë e më shumë në përdorim përmes stablecoin-eve dhe tokenizimit të aseteve, çështja e besueshmërisë së saj nuk është më vetëm teknike, por një çështje që mund të ndikojë gjithë sistemin financiar.
Së fundmi, miratimi në SHBA i ligjit GENIUS Act (Guiding and Establishing National Innovation for US Stablecoins) ka hapur rrugën që institucione financiare të rregulluara të emetojnë tokena në blockchain, të projektuar për të pasur vlerën e një dollari. Shumë analistë presin një rritje të madhe të përdorimit të tyre. Sipas një vlerësimi të Citigroup, deri në vitin 2030 volumi i transaksioneve me stablecoin mund të arrijë 100–200 trilionë dollarë. Dhe stablecoin-et janë vetëm një pjesë e një trendi më të madh. CEO i BlackRock, Larry Fink, ka deklaruar se jemi “në fillimin e procesit të tokenizimit të të gjitha aseteve”. Në këtë drejtim, Kongresi amerikan po përpiqet të miratojë edhe një ligj tjetër që do të krijojë një kornizë për tregjet e kripto-aseteve.
Megjithatë, këto zhvillime duket se mbështeten në një supozim: që infrastruktura financiare që mbështet stablecoin-et dhe asetet e tokenizuara është tashmë e qëndrueshme dhe e besueshme. Por kjo nuk duhet marrë si e mirëqenë.
Infrastruktura tradicionale financiare bazohet në sisteme të centralizuara, të menaxhuara nga bankat qendrore dhe bankat tregtare. Këto sisteme janë të kuptuara mirë dhe përcaktojnë qartë se kush mban përgjegjësi kur diçka shkon keq. Blockchain-et, në të kundërt, janë të decentralizuara. Nuk ka një autoritet të vetëm përgjegjës, dhe kjo është pikërisht ideja e tyre. Ato përfshijnë pjesëmarrës të shumtë, shpesh anonimë, që mund të ndodhen kudo në botë dhe që operojnë protokolle të shpërndara. Siguria e tyre mbështetet tek mekanizma ekonomikë dhe incentiva që nxisin sjellje të ndershme në rrjet.
Ky decentralizim krijon mundësi për inovacion dhe konkurrencë, që mund të ulë kostot. Por në të njëjtën kohë sjell edhe rreziqe të reja. Nëse stablecoin-et dhe asetet e tokenizuara bëhen shumë të rëndësishme për sistemin financiar, atëherë blockchain-et do të kthehen në infrastrukturë kritike financiare. Edhe pse rrjetet më të mëdha si Bitcoin dhe Ethereum kanë funksionuar relativisht mirë në vitet e fundit, jo të gjitha blockchain-et janë njësoj të sigurta. Shumë prej tyre përdorin protokolle, sisteme sigurie dhe modele qeverisjeje të ndryshme. Disa kanë pësuar sulme ose ndërprerje të gjata. Për shembull, rrjeti Solana pati ndërprerje për disa orë gjatë viteve 2023 dhe 2024. Edhe rrjeti Base, i lidhur me Coinbase, ndaloi përkohësisht transaksionet në vitin 2023 dhe përsëri në vitin 2025.
Këto incidente nuk krijuan krizë të madhe, sepse blockchain-et ende nuk janë plotësisht të integruara në sistemin financiar global. Por situata po ndryshon shpejt. Çdo vit krijohen blockchain-e të reja me dizajne të ndryshme teknologjike, ndërsa edhe rrjetet ekzistuese si Ethereum pësojnë ndryshime të vazhdueshme. Në të njëjtën kohë, rregullatorët shpesh nuk kanë ekspertizën teknike për t’i vlerësuar këto sisteme, dhe shumë teknologji vendosen në përdorim pa nivelin e testimit që pritet nga infrastruktura kritike. Një problem tjetër është se ndërmjetësit, si bursat e kriptomonedhave ose emetuesit e stablecoin-eve, nuk e bëjnë gjithmonë të qartë për përdoruesit se asetet në blockchain-e të ndryshme kanë nivele shumë të ndryshme rreziku.
Në fakt, sot shumica e transaksioneve me stablecoin zhvillohen në blockchain më pak të konsoliduara, si Binance Smart Chain dhe TRON. Këto sisteme nuk kanë kaluar të njëjtin nivel testimi dhe kontrolli si Bitcoin apo Ethereum. Stabiliteti financiar nuk varet vetëm nga rezervat që mbështesin një monedhë, por edhe nga besueshmëria e infrastrukturës që e lëviz atë. Aktualisht, situata është si t’u thuash qytetarëve të zgjedhin vetë mes dhjetëra urave të ndryshme dhe të vendosin vetë se cila është e sigurt për të kaluar. Kjo qasje ka funksionuar deri tani sepse sektori i kriptomonedhave operon sipas parimit “blerësi mban përgjegjësi për rrezikun” (caveat emptor). Humbjet konsiderohen pjesë e lojës dhe mbulohen nga vetë përdoruesit.
Por nëse stablecoin-et dhe asetet e tokenizuara përhapen në financën institucionale, kjo qasje nuk do të jetë më e pranueshme. Institucionet financiare do të duhet të përcaktojnë qartë:
- cilat blockchain janë të përshtatshme për përdorime kritike financiare,
- si do të menaxhohen dështimet teknologjike,
- dhe kush mban përgjegjësi nëse sistemi dështon.
Nëse institucionet përpiqen t’i shmangen kësaj përgjegjësie, atëherë rregullatorët do të duhet të ndërhyjnë. Urat nuk shemben sepse inxhinierët nuk e kuptojnë fizikën, por sepse mënyra se si përdoren ndryshon dhe supozimet fillestare për sigurinë nuk vlejnë më. I njëjti rrezik mund të ekzistojë edhe për themelet digjitale të sistemit financiar. Blockchain-et e decentralizuara kanë potencial real për të modernizuar sistemin financiar dhe për të zgjeruar aksesin në tregje. Por ndërsa roli i tyre rritet, sistemet që i mbështesin duhet të projektohen dhe të rregullohen me të njëjtin kujdes që shoqëria pret nga çdo infrastrukturë kritike.
Neha Narula është drejtoreshë e Digital Currency Initiative në MIT Media Lab.
Copyright: Project Syndicate, 2026.
www.project-syndicate.org
Që nga viti 2015 nxisim shpirtin sipërmarrës, inovacionin dhe rritjen personale duke ndikuar në zhvillimin e një mjedisi motivues dhe pozitiv tek lexuesit tanë. Mbështetja juaj na ndihmon ta vazhdojmë këtë mision.
Na Suporto
